रात्र झोपी गेली आहे (नरेश रावताला)

रात्र झोपी गेली आहे - मराठीमाती डॉट कॉमचे सभासद लेखक नरेश रावताला यांचा ‘रात्र झोपी गेली आहे’ हा मराठी लेख.

डिजिटल जगाच्या गोंगाटात हरवत चाललेल्या माणुसकीची जाणीव करून देणारा आणि आत्मसंवादाची गरज अधोरेखित करणारा विचारलेख...

रात्र झोपी गेली आहे

प्रस्तावना

आधुनिक तंत्रज्ञानाने जीवन सुलभ केले असले, तरी त्याच वेगात माणूस स्वतःपासून दूर जाऊ लागला आहे. या बदलाच्या प्रक्रियेत नाती, भावना आणि आत्मभान यांची किंमत नकळत कमी होत चालली आहे; याच वास्तवाचा वेध हा लेख घेतो.

जगणं बदललं आहे असं वाटतं; प्रत्यक्षात बदललेलं आपणच आहोत. आपण सतत घाईत असतो. वेळ इतक्या वेगाने पुढे सरकते की, स्वतःलाच ओळखण्याची जाणीव हरवते. मोबाईल फोन, सोशल मीडिया आणि इंटरनेट ही साधने आपल्याला जोडतात, माहिती देतात, जगभरातील घटना आपल्या बोटांच्या टोकावर आणतात; परंतु हळूहळू या माध्यमांच्या जाळ्यात माणुसकी, भावना, सहवेदना आणि विचारशक्ती हरवत चालली आहे. हे बदल आपल्याला जाणवत नाहीत; पण जीवनाची खरी ऊर्जा नकळत कमी होत जाते. आज अनेक तरुण आणि प्रौढ व्यक्ती दिवसाची सुरुवात आणि शेवट मोबाईल किंवा सोशल मीडियावरच करतात. एक पोस्ट, मग दुसरी; व्हिडिओ, फोटो, टॅग—हा अखंड क्रम मनःशांती हिरावून घेतो. एखादी मुलगी मित्रांच्या छायाचित्रांशी स्वतःची तुलना करत तणाव अनुभवते, तर एखादा तरुण इतरांच्या यशाशी स्वतःची तुलना करून अस्वस्थ होतो. अशा छोट्या पण सततच्या अनुभवांचा मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. लोक एखाद्या वादग्रस्त पोस्टवर भावनिक होतात, पण इतरांच्या खऱ्या दुःखाकडे दुर्लक्ष करतात. आभासी वाद प्रत्यक्ष जीवनात जखमा करून जातात. मोबाईल आणि सोशल मीडिया ही जोडणीची साधने असली, तरी अनेकदा ती भ्रम निर्माण करतात आणि आपल्याला वास्तवापासून दूर नेतात. सतत प्रतिसाद, ‘लाईक्स’ आणि ‘शेअर्स’ यांच्या मागे लागल्याने मानसिक स्वातंत्र्य कमी होते. प्रतिसादाची अपेक्षा ही मानवी स्वभावाचा भाग असली, तरी त्यावर अवलंबून राहिल्यास माणुसकी, सहवेदना आणि विचारशक्ती यांचे क्षय होतो. सत्य, माणुसकी, सहानुभूती आणि संवेदना ही मूल्ये आपल्याला समाजाशी जोडतात, नात्यांना टिकवतात आणि स्वतःशी संवाद साधण्याची क्षमता देतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सोशल मीडियावर गुंतून कुटुंबीयांसोबत वेळ घालवायला विसरते; परंतु जर तिने थोडा वेळ स्वतःसाठी राखला, तर ती नात्यांमध्ये उब निर्माण करू शकते, मनःशांती अनुभवू शकते आणि जीवन अधिक अर्थपूर्ण बनवू शकते. सकारात्मक बदल अवघड नाहीत; मात्र त्यासाठी स्वतःसाठी वेळ राखणे आवश्यक आहे. दिवसातून किमान अर्धा तास मोबाईल आणि सोशल मीडिया टाळणे, पहाटे किंवा संध्याकाळी काही वेळ शांत बसून मनन-ध्यान करणे, मित्र-नातेवाईकांशी प्रत्यक्ष संवाद साधणे—या साध्या कृती जीवनाला नवी दिशा देतात. सूर्यप्रकाश, थंड हवा, पक्ष्यांचे किलबिल यांचा अनुभव घेणेही जगण्याची खरी जाणीव करून देते. तसेच वाचन, संगीत आणि चालणे या सवयी मनःशांती, सर्जनशीलता आणि मानसिक स्वास्थ्य टिकवून ठेवतात. मनीषा नावाची एक तरुणी दररोज संध्याकाळी मोबाईलपासून काही काळ दूर राहते. ती ध्यान करते, वाचनासाठी वेळ देते, कुटुंबीयांशी संवाद साधते आणि बागेत फेरफटका मारते. सुरुवातीला हे कठीण वाटते; पण काही दिवसांनी तिच्यात सकारात्मक बदल दिसू लागतात. ती अधिक शांत, आनंदी आणि जीवनात सक्रिय होते. ही छोटी सवय तिच्या मानसिक आणि भावनिक स्वास्थ्यासाठी मोठा आधार ठरते. डिजिटल जीवन हे साधन आहे, जीवन नाही. मोबाईल, सोशल मीडिया आणि इंटरनेट ही साधने आपल्यासाठी आहेत; आपण त्यांच्यासाठी नाही. आपण स्वतःसाठी वेळ राखला, मानसिक आरोग्याची काळजी घेतली आणि वास्तविक नात्यांची जपणूक केली, तर डिजिटल युगातही माणुसकी जपता येते. प्रत्येक रात्री झोपताना आणि प्रत्येक सकाळी उठताना हे लक्षात ठेवायला हवे की, भावना, विचारशक्ती आणि वास्तव अनुभव हीच खरी संपत्ती आहे. माणुसकी, सहानुभूती आणि सकारात्मक विचार ही आपल्या आयुष्याची खरी संपत्ती आहे. या संपत्तीची जपणूक केली, तर डिजिटल युगातही जीवन अधिक सुंदर, अर्थपूर्ण आणि आनंदी होऊ शकते. प्रत्येक दिवस वास्तविक अनुभवांनी, नात्यांनी आणि भावनांनी समृद्ध करण्याची संधी आहे.

संपादकीय विश्लेषण

या लेखात आधुनिक डिजिटल जीवनशैलीमुळे निर्माण झालेल्या मानसिक आणि सामाजिक बदलांचे सूक्ष्म निरीक्षण केलेले दिसते. लेखकाने तंत्रज्ञानाचे महत्त्व नाकारले नाही, तर त्याच्या अतिरेकामुळे निर्माण होणाऱ्या मानवी दुराव्याची जाणीव प्रभावीपणे मांडली आहे. त्यामुळे लेख एकतर्फी टीका न करता संतुलित दृष्टिकोन राखतो. लेखाची रचना क्रमशः उलगडत जाते—समस्या मांडणी, तिचे परिणाम, त्यामागील कारणे आणि त्यावरील उपाययोजना अशा टप्प्यांत विचार मांडलेले आहेत. उदाहरणांच्या साहाय्याने मांडणी अधिक जिवंत आणि पटण्यासारखी होते. विशेषतः दैनंदिन जीवनातील साध्या प्रसंगांतून मानसिक ताण आणि तुलना यांचा प्रभाव स्पष्ट केला आहे. भाषाशैली साधी, प्रवाही आणि भावनिक स्पर्श असलेली आहे. लेखकाने उपदेशात्मक सूर टाळत संवादात्मक शैलीत मांडणी केली आहे, ज्यामुळे वाचकाला स्वतःच्या जीवनाशी संबंध जोडता येतो. परिच्छेदांची सुसूत्रता आणि विचारांची सलगता लेखाला अधिक वाचनीय बनवते. लेखाचा शेवट सकारात्मक आणि आशादायी आहे. समस्येवर केवळ प्रकाश टाकून न थांबता, त्यावर व्यवहार्य उपाय सुचवले आहेत. त्यामुळे लेख केवळ चिंतनात्मक न राहता मार्गदर्शक ठरतो, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. सारांश: डिजिटल युगात स्वतःसाठी वेळ राखून आणि नात्यांची जपणूक करूनच खऱ्या अर्थाने समृद्ध जीवन जगता येते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.