क्रांतिज्योती विद्यालय - चित्रपट समीक्षा (राहुल बोर्डे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे सभासद लेखक राहुल बोर्डे यांचा ‘क्रांतिज्योती विद्यालय’ या मराठी चित्रपटावरील समीक्षा लेख.

मराठी शाळांच्या अस्तित्वाच्या प्रश्नाला भावनिक आणि सामाजिक परिमाणांतून स्पर्श करणारा, शिक्षणव्यवस्थेच्या बदलत्या वास्तवावर विचार करायला भाग पाडणारा चित्रपट म्हणजे क्रांतिज्योती विद्यालय...

क्रांतिज्योती विद्यालय

राहुल बोर्डे (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

मराठी गौरव भाषा दिनाच्या निमित्ताने ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर प्रदर्शित झालेला क्रांतिज्योती विद्यालय हा चित्रपट केवळ एका शाळेची कथा सांगत नाही, तर मराठी माध्यमाच्या शिक्षणासमोर उभ्या राहिलेल्या व्यापक प्रश्नांकडे पाहण्याचा प्रयत्न करतो. बंद होण्याच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या एका सरकारी मराठी शाळेची आणि तिला वाचवण्यासाठी धडपड करणाऱ्या मुख्याध्यापकांची कथा हा चित्रपट मांडतो. या कथेतून दिग्दर्शकाने मराठी शाळांचे सांस्कृतिक, भावनिक आणि सामाजिक महत्त्व अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. शाळा ही केवळ शिक्षणसंस्था नसून स्मृती, संस्कार आणि ओळख घडवणारे स्थान आहे, ही जाणीव चित्रपटाच्या दिग्दर्शकीय दृष्टिकोनातून सातत्याने पुढे येते.

२७ फेब्रुवारी हा दिवस मराठी गौरव भाषा दिन म्हणून साजरा केला जातो. याच दिवशी ZEE5 या ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर क्रांतिज्योती विद्यालय हा मराठी चित्रपट प्रदर्शित झाला. यापूर्वी हा चित्रपट चित्रपटगृहांतही प्रदर्शित झाला होता आणि प्रेक्षकांकडून त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला होता. वेळेअभावी हा चित्रपट मला चित्रपटगृहात पाहता आला नव्हता; त्यामुळे मराठी गौरव भाषा दिनाच्या निमित्ताने ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध होताच तो पाहण्याची संधी घेतली. चित्रपटाची कथा साधी आणि सरळ आहे. स्पर्धेच्या युगात बंद होण्याच्या उंबरठ्यावर आलेल्या सरकारी मराठी शाळांची दयनीय अवस्था या चित्रपटात मांडली आहे. कथानकात क्रांतिज्योती विद्यालय ही एकच शाळा दाखवली असली, तरी तिच्या माध्यमातून संपूर्ण मराठी शाळा व्यवस्थेवर भाष्य करण्याचा प्रयत्न केला आहे. सरकार या शाळेला बंद करण्याचा निर्णय घेते आणि त्या निर्णयाला थोपवण्यासाठी शाळेचे मुख्याध्यापक—सचिन खेडेकर यांनी साकारलेले पात्र—शाळा वाचवण्याची धडपड सुरू करतात. या प्रयत्नांत ते विविध क्षेत्रांत यशस्वी झालेल्या काही माजी विद्यार्थ्यांना मदतीसाठी आवाहन करतात. जेव्हा हे सर्व माजी विद्यार्थी पुन्हा शाळेत एकत्र येतात, तेव्हा कथानक शाळेच्या वर्तमानातील संघर्षासोबतच त्यांच्या बालपणीच्या आठवणींनाही उजाळा देते. जर तुम्ही मराठी शाळेत शिक्षण घेतले असेल, तर हा चित्रपट आणि त्यातील पात्रे तुमच्या बालपणीच्या आठवणींना स्पर्श करण्यात नक्कीच यशस्वी ठरतात. मातृभाषा टिकवण्याची सुरुवात घर आणि शाळेतूनच होते, हा संदेश चित्रपट प्रभावीपणे मांडतो. शाळा बंद होऊ नये म्हणून सुरू असलेली धडपड आणि विद्यार्थ्यांच्या शाळेशी जोडलेल्या आठवणींवर आधारित अनेक प्रसंग प्रेक्षकांच्या भावविश्वाला भिडतात. आपण जर मराठी शाळेत शिकून आयुष्यात पुढे जाऊ शकलो, तर आपल्या पुढच्या पिढीनेही मराठीतून शिक्षण घेऊन स्पर्धात्मक जगात टिकून राहू शकत नाही का, असे प्रश्न चित्रपटानंतर मनात उमटू लागतात. मात्र हा विचार चित्रपटाच्या चौकटीत जितका भावनिक वाटतो, तितकाच तो वास्तव जीवनात गुंतागुंतीचा ठरतो. एक चित्रपट मराठी शाळा वाचवण्यासाठी भावनिक आवाहन करतो; परंतु प्रत्यक्ष व्यवहारात पालक आपल्या मुलांना मराठी माध्यमाच्या शाळेत घालण्याचा निर्णय घेतील का, हा प्रश्न कायम राहतो. चित्रपट मराठी शाळांचे महत्त्व अधोरेखित करतो; पण त्या इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांपेक्षा स्पर्धेत मागे का पडत आहेत, याचे विश्लेषण तुलनेने मर्यादित राहते. आजच्या स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थ्यांना सक्षम बनवण्यासाठी शिक्षण मंडळे अभ्यासक्रमाचा आढावा घेऊन आवश्यक बदल करत असतात. या पार्श्वभूमीवर भाषेच्या माध्यमाचाही प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो. मराठी शाळा विद्यार्थ्यांना ज्ञान नक्कीच देतात; मात्र इतर भाषांवर प्रभुत्व मिळवून देण्याच्या बाबतीत त्या कितपत सक्षम ठरतात, हा विचार करण्यासारखा मुद्दा आहे. तसेच मराठी शाळांचा अभ्यासक्रम इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांशी कितपत समन्वित आहे, हा प्रश्नही उपस्थित होतो. भावनिक आवाहन प्रेक्षकांच्या मनाला स्पर्श करू शकते; मात्र ते व्यवहारिक निर्णयांवर परिणाम करेलच असे नाही. आजच्या काळात मराठी शाळा टिकून राहाव्यात, यासाठी केवळ भावना पुरेशा नाहीत; त्यासाठी अनेक पातळ्यांवर धोरणात्मक बदल आवश्यक आहेत. मराठी शाळांचा अभ्यासक्रम अधिक स्पर्धात्मक आणि समकालीन कसा करता येईल, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे. सरकारी शिक्षकांवर शिक्षणाबाहेरील अनेक जबाबदाऱ्या—जसे की जनगणना, निवडणुका किंवा विविध सरकारी सर्वेक्षणे—टाकली जातात; अशा परिस्थितीत त्यांना अध्यापनासाठी पुरेसा वेळ मिळतो का, हा प्रश्नही विचारात घ्यावा लागेल. तसेच विद्यार्थ्यांप्रमाणे शिक्षकांचे प्रमाण आणि शैक्षणिक संसाधने याबाबतही समान धोरण राबवले जाऊ शकते का, हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो. चित्रपटातील एक प्रसंग या संपूर्ण कथेला वास्तवाचा स्पर्श देतो. मुख्याध्यापक आणि शिक्षणमंत्री संयुक्त पत्रकार परिषद घेत असताना शिक्षणमंत्री एक प्रश्न उपस्थित करतात—एका शाळेचा निर्णय बदलला तरी राज्यातील इतर मराठी शाळांचे काय? हा प्रश्न अत्यंत वास्तववादी वाटतो. ग्रामीण भागात मराठी शाळांना पर्याय मर्यादित असला, तरी मोठ्या शहरांत पालक सर्वोत्तम शैक्षणिक पर्याय शोधतात, हे वास्तव स्वीकारावे लागते. सध्याच्या परिस्थितीत हा पर्याय बहुतांश वेळा इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांचा असतो. त्यामुळे मोठ्या शहरांमध्ये मराठी शाळा खऱ्या अर्थाने सर्वोत्तम पर्याय ठराव्यात, असे वाटत असेल तर त्या अधिक स्पर्धात्मक बनणे आवश्यक आहे. स्पर्धात्मकता नसताना केलेले भावनिक आवाहन वास्तव बदलण्यासाठी अपुरे ठरते.

संपादकीय विश्लेषण

कथानकाच्या रचनेच्या दृष्टीने चित्रपट साधेपणाचा मार्ग स्वीकारतो. एका मराठी शाळेच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आणि तिच्याशी जोडलेल्या माजी विद्यार्थ्यांच्या आठवणी याभोवती कथा फिरत राहते. ही कथा एका विशिष्ट शाळेची असली तरी तिच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील अनेक सरकारी मराठी शाळांची स्थिती सूचकपणे उलगडत जाते. चित्रपटात बालपणीच्या स्मृती आणि वर्तमानातील संघर्ष यांचा संगम घडवून भावनिक वातावरण तयार केले जाते. त्यामुळे कथानक प्रेक्षकांच्या वैयक्तिक अनुभवांशी सहज जोडले जाते; विशेषतः मराठी शाळेत शिकलेल्या प्रेक्षकांसाठी हा अनुभव अधिक जवळचा ठरतो. अभिनय आणि पात्रनिर्मिती हा चित्रपटाचा महत्त्वाचा घटक ठरतो. मुख्याध्यापकाचे पात्र शिक्षणाविषयीची बांधिलकी, विद्यार्थ्यांबद्दलची माया आणि शाळेबद्दलची जिव्हाळ्याची भावना यांचे प्रतिनिधित्व करते. या पात्राभोवती उभ्या राहणाऱ्या माजी विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिरेखा समाजातील विविध क्षेत्रांत यशस्वी झालेल्या पिढीचे चित्र दर्शवतात. त्यांच्या आठवणी आणि अनुभवांमधून शाळेने दिलेल्या संस्कारांचे प्रतिबिंब दिसते. त्यामुळे पात्रे केवळ कथानक पुढे नेण्यासाठी नसून शिक्षणाच्या सामाजिक प्रभावाचे प्रतीक म्हणून उभी राहतात. दिग्दर्शन आणि तांत्रिक बाजूंच्या दृष्टीने चित्रपट भावनिक वास्तववादावर आधारलेला दिसतो. छायाचित्रणात शाळेचे परिसर, वर्गखोल्या आणि आठवणींना जागवणारे वातावरण साधेपणाने टिपले जाते, ज्यामुळे कथेला नैसर्गिकता प्राप्त होते. संपादन आणि कथनगतीही स्मरणरंजन आणि वर्तमानातील संघर्ष यांच्यात संतुलन राखण्याचा प्रयत्न करतात. पार्श्वसंगीत कथेला भावनिक अधोरेखा देत असले तरी ते अतिरेक न करता प्रसंगांची अनुभूती वाढवण्याचे काम करते. तांत्रिक मांडणीमुळे चित्रपटाचा भावनिक स्वर अधिक प्रभावी ठरतो. तथापि, चित्रपटाचा सामाजिक आशय पाहता एक महत्त्वाची मर्यादा जाणवते. मराठी शाळांचे महत्त्व अधोरेखित करताना चित्रपट भावनिक आवाहन प्रभावीपणे करतो; मात्र मराठी माध्यमाच्या शाळा इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांपेक्षा स्पर्धेत मागे का पडत आहेत या प्रश्नाचे विश्लेषण तुलनेने मर्यादित राहते. शिक्षणव्यवस्थेतील धोरणात्मक बदल, अभ्यासक्रमातील स्पर्धात्मकता आणि पालकांच्या बदलत्या अपेक्षा या मुद्द्यांना स्पर्श होतो, पण त्यांचा सखोल शोध घेण्याची संधी कथानक पूर्णपणे वापरत नाही. त्यामुळे चित्रपट भावनिक प्रभाव निर्माण करण्यात यशस्वी ठरतो, परंतु वास्तवातील गुंतागुंतीच्या प्रश्नांची उत्तरे प्रेक्षकांवरच सोडतो. सारांश: भावनिक स्मरणरंजन आणि सामाजिक प्रश्न यांचा संगम घडवणारा क्रांतिज्योती विद्यालय हा चित्रपट मराठी शिक्षणव्यवस्थेच्या अस्तित्वाविषयी विचारमंथनाला प्रवृत्त करणारा ठरतो.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

राहुल बोर्डे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.