कामनेचा डोह - मराठी कविता (श्रद्धा नामजोशी)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद कवयित्री श्रद्धा नामजोशी यांची ‘कामनेचा डोह’ ही मराठी कविता.

एका अनाकलनीय स्त्री-रूपाचे आगमन आणि त्यातून निर्माण होणारी विरहाची व्याकुळता चित्रित करणारी कामनेचा डोह ही एक भावोत्कट कविता आहे...

कामनेचा डोह

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘कामनेचा डोह’ ही रचना मानवी मनातील अतृप्त कामनेचा आणि एका गूढ, सौंदर्यात्मक भेटीचा प्रवास उलगडते. वैशाखाचा वणवा आणि त्यानंतर होणारे पावसाचे आगमन या निसर्गचक्राचा वापर करून कवयित्रीने अंतर्मनातील भावावस्थेचे दर्शन घडवले आहे. निसर्गातील रौद्र आणि शृंगारिक अशा दोन्ही छटांचा मिलाफ या कवितेच्या आशयसूत्रात असून, भेटीची ओढ आणि प्रत्यक्ष भेटीनंतरची रिक्तता यांतील द्वंद्व येथे अत्यंत तरलतेने व्यक्त झाले आहे.

ती रात्र विखारी नाग पसरुनी बसे घालुनी विळखा ते तारांगण अस्वस्थ होऊनी फेकीत जाई उल्का तो वैशाखाचा दाह धरेला शुष्क जळाली माती वरी नाचती जलद अशातच वादळ-झंजावाती ती चालत येई... अशात माझ्या दारी लय संथ अति त्या वरुणाच्या जललहरी केसात खोवला सुवर्णचंपक ओला उच्छ्वास तिचा वाऱ्यावर चाहूल कोरी ती मेघश्यामला तारुण्याची आग ये कंकणनादासंगे दुर्गा राग ती मुक्त बोलता प्राजक्त सांडून मन्मनातल्या कामनेस येई जाग ती धुक्यासारखी अंगा लागून जाई वायूंतून अलगद एक उसासा येई ती आली आली म्हणतो अवघे तेव्हा ती पैंजणभरली फिरून मागे जाई मी पुन्हा एकदा रात्रीच्या डोहात शोधतो कामनेची लवलवती वात ती भरून ओंजळ घेऊन जाई सारे मी पुन्हा एकदा रिक्त कोरडे हात

संपादकीय विश्लेषण

या रचनेची मध्यवर्ती कल्पना एका अनामिक प्रेयसीच्या किंवा ऊर्जेच्या आगमनावर आधारित आहे. प्रारंभीच्या ओळींमध्ये ‘विखारी नाग’ आणि ‘अस्वस्थ तारांगण’ यांसारख्या प्रतिमांतून एक प्रकारचा मानसिक संघर्ष किंवा काहूर मांडले गेले आहे. वैशाखाचा दाह आणि शुष्क माती हे प्रतीक मनाच्या एकाकीपणाचे आणि कोरडेपणाचे सूचन करतात, तर वादळ-झंजावात हे स्थित्यंतराचे द्योतक ठरतात. निसर्गातील या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर होणारे तिचे आगमन हा रचनेचा केंद्रबिंदू आहे. कवितेची भावगती संथ लयीतून सुरू होऊन उत्कटतेच्या शिखराकडे जाते. पावसाच्या सरींसारखी तिची हालचाल आणि सुवर्णचंपकाचा सुगंध यामुळे वातावरणात एक प्रकारचे शृंगारिक गूढत्व निर्माण होते. ‘दुर्गा राग’ आणि ‘कंकणनाद’ या प्रतिमांमधून स्त्री-शक्तीचे आणि सौंदर्याचे भव्य रूप कवीने कल्पिले आहे. प्राजक्ताचे सांडणे आणि कामनेची जागृती हे भाग भावनांच्या प्रकटीकरणातील सहजता अधोरेखित करतात, ज्यामुळे वाचक त्या अनुभवाशी एकरूप होतो. शैलीचा विचार करता, कवयित्रीने तत्सम शब्दांचा आणि निसर्ग प्रतिमांचा सुरेख मेळ घातला आहे. ‘मेघश्यामला’, ‘सुवर्णचंपक’ आणि ‘वरुणाच्या जललहरी’ यांसारखे शब्द भाषेला अभिजातता प्रदान करतात. धुक्याप्रमाणे स्पर्श करून जाणारी ती आणि त्यानंतर निर्माण होणारा उसासा हे मानवी मनाच्या चंचलतेचे प्रतीक आहे. रचनेतील शेवटचा भाग हा अत्यंत परिणामकारक झाला असून, भेटीच्या क्षणांचा आनंद आणि त्यानंतर उरणारी रिक्तता यांतील विरोधाभास मनाला चटका लावून जातो. रचनेच्या अंती, ‘रात्रीचा डोह’ आणि ‘लवलवती वात’ या रूपकांमधून आशेचा किरण शोधण्याचा प्रयत्न दिसतो. सर्व काही अर्पण करून पुन्हा रिक्त हातांनी उभे राहणे, ही वृत्ती कवितेला एका तत्त्वज्ञानात्मक उंचीवर नेऊन ठेवते. निसर्ग, शृंगार आणि विरह यांचा त्रिवेणी संगम साधण्यात ही कलाकृती यशस्वी ठरली असून, त्यातील गूढ व लयबद्धता वाचकाच्या मनावर दीर्घकाळ रेंगाळत राहते. सारांश: निसर्गातील प्रतीकांचा वापर करून साकारलेले हे विरहाचे आणि अतृप्त कामनेचे एक आर्जवी काव्यदर्शन आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.