जादूचे झाड (वृक्षारोपणाचे महत्त्व) - मराठी कविता (कपिल गऊल)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी कपिल गऊल यांची ‘जादूचे झाड (वृक्षारोपणाचे महत्त्व)’ ही मराठी कविता.

निसर्ग आणि मानवी जीवन यांच्यातील अतूट नाते उलगडणारी ‘जादूचे झाड’ ही एक उद्बोधक व संस्कारक्षम कविता आहे...

जादूचे झाड (वृक्षारोपणाचे महत्त्व)

कपिल गऊल (संगमनेर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत रचनेत निसर्गातील वृक्षाचे महत्त्व एका परीकथेतील ‘जादूच्या झाडा’प्रमाणे कल्पकतेने मांडले आहे. बालसुलभ कुतूहल आणि निसर्गाची भव्यता यांचा मेळ घालत कवीने वृक्षारोपणाचा संदेश दिला आहे. आकाशाला स्पर्श करणारा वेल, पर्जन्यवृष्टीसाठी कारणीभूत ठरणारी परी आणि वृक्षापासून मिळणारी फळ-फुले यांच्या माध्यमातून सृष्टीचे चक्र कसे फिरते, याचा एक जिवंत आराखडा या कवितेतून आकारास येतो.

निसर्गात आहे एक जादूचे झाड, सूर्यप्रकाशात होत असते त्याची वाढ. वेल गेला त्याचा थेट आकाशावरी, तिथे भेटली त्याला एक सुंदर परी. पाठविले तिने पाऊस अन सरी, बहरले झाड, लागली फुले अन् फळे; त्यापासून सर्वांना शीतल सावली मिळे. झाड देई लाकूड, औषधी अन् अन्न, झाले सभोवतालचे वातावरण प्रसन्न. त्याच्या अंगाखांद्यावर नांदती अनेक पक्षी, फुला-पानांवर उमटली सुंदर नक्षी. येती फुलपाखरे रंगीबेरंगी, देई निवारा उपजीविकेसंगी. देई सर्वांना प्राणवायू अन् जीवन, आणि राखते पर्यावरणाचे संतुलन; सुचवते ते सर्वांना, लावा झाड तुम्हीपण.

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना वृक्षाच्या बहुआयामी उपयोगांवर आणि त्याच्या पर्यावरणीय अपरिहार्यतेवर आधारित आहे. कवीने झाडाला ‘जादूचे’ संबोधून त्याकडे पाहण्याचा एक विलोभनीय दृष्टिकोन दिला आहे. ही जादू केवळ कल्पनेतली नसून, प्रकाशसंश्लेषणापासून ते प्राणवायू निर्मितीपर्यंतच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचे ते एक रूपकात्मक वर्णन ठरते. सुरुवातीला येणारा परीचा संदर्भ कवितेत एक प्रकारचे स्वप्नील वातावरण निर्माण करतो, जे वाचकाला निसर्गाच्या चमत्काराकडे आकर्षित करते. भावगतीचा विचार करता, ही रचना अत्यंत प्रवाही आणि संवादक्षम आहे. झाडाची वाढ होण्यापासून ते त्याभोवती फुलणाऱ्या जैवविविधतेपर्यंतचा प्रवास कवीने अतिशय सुटसुटीत शब्दांत गुंफला आहे. पक्ष्यांचे वास्तव्य, फुलपाखरांचा वावर आणि नक्षीदार पाना-फुलांचे सौंदर्य यांमधून निसर्गातील चैतन्य अधोरेखित होते. निवारा आणि उपजीविका यांसारख्या मानवी गरजांची पूर्तता झाडांमुळे कशी होते, हे सांगताना कवितेचा सूर अधिक वास्तववादी आणि कृतज्ञता व्यक्त करणारा होतो. शैलीगत वैशिष्ट्यांमध्ये साधेपणा आणि प्रासादिकता यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागेल. यमकप्रधान रचनेमुळे कवितेत एक प्रकारची लयबद्धता निर्माण झाली आहे, जी विशेषतः तरुण वाचक आणि विद्यार्थ्यांच्या मनावर प्रभाव टाकणारी आहे. शुद्धलेखनातील दुरुस्त्यांमुळे रचनेला एक दर्जेदार भाषिक रूप प्राप्त झाले असून, मूळ आशयातील गांभीर्य अधिक स्पष्टपणे जाणवते. पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी झाडाची भूमिका किती कळीची आहे, हे कवीने अत्यंत प्रभावीपणे मांडले आहे. परिणामकारकतेच्या दृष्टीने विचार केल्यास, ही कविता केवळ माहिती देत नाही, तर ती एका सामाजिक कर्तव्याची जाणीव करून देते. शेवटच्या ओळीत आलेले आवाहन हे उपदेशात्मक नसून ते झाडाच्या अस्तित्वातून उमटलेले एक नैसर्गिक प्रतिबिंब वाटते. निसर्गदत्त देणग्यांची जाणीव करून देत, मानवाने स्वतःच्या अस्तित्वासाठी वृक्षारोपण करणे ही काळाची गरज आहे, हा संदेश ही रचना मनावर बिंबवण्यात यशस्वी ठरते. सारांश: निसर्गाच्या जादुई किमयेचे दर्शन घडवत वृक्षारोपण हेच समृद्ध जीवनाचे आणि पर्यावरणाचे अधिष्ठान असल्याचे ही कविता स्पष्ट करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

कपिल गऊल यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.