अहंकाराचे निर्वाण - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची ‘अहंकाराचे निर्वाण’ ही मराठी कविता.

‘अहंकाराचे निर्वाण’ ही कवी हर्षद खंदारे यांची नदी आणि समुद्राच्या रूपकातून मानवी अस्तित्वाची आणि अद्वैताची सहजता उलगडणारी एक प्रगल्भ, सूक्ष्म आणि ध्यानस्थ (meditative) कविता आहे...

अहंकाराचे निर्वाण

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व अत्यंत शांत, संथ तरीही तितकेच व्यापक आणि तत्त्वचिंतकाचे आहे. कवीने यात नदी आणि समुद्राच्या चिरंतन प्रवासाचा आशयसंदर्भ घेत मानवी मनातील ‘मी’पणा गळून पडण्याची प्रक्रिया अधोरेखित केली आहे. निसर्गातील एक साधी, रोज घडणारी घटना जेव्हा आध्यात्मिक आणि दार्शनिक पातळीवर संक्रमित होते, तेव्हा तिचा कॅनव्हास किती मोठा होऊ शकतो, याचा प्रत्यय ही रचना देते. नदीचे समुद्राला मिळणे ही केवळ एक भौगोलिक प्रक्रिया न राहता, ते दोन वेगवेगळ्या अस्तित्वांचे एकमेकांत विरघळून जाणे आणि पर्यायाने अहंकाराच्या समाप्तीचे वैश्विक सत्य बनले आहे.

ती नदी, तो समुद्र. रांगत जाते ती, समुद्र होत जाते. अहंकाराचे निर्वाण— त्याचेही, तिचेही!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना आणि भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना समर्पण आणि अद्वैत या मूल्यांभोवती फिरते. नदी आणि समुद्र हे दोन भिन्न घटक सुरुवातीला दोन स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वे म्हणून सामोरे येतात. परंतु, जशी कवितेची भावगती पुढे सरकते, तशी ही भिन्नता पुसत जाते. “रांगत जाते ती, / समुद्र होत जाते” या ओळींमधून नदीचा बालसहज प्रवास, तिची नम्रता आणि हळूहळू तिचे विराट समुद्रात रूपांतर होण्याचा प्रवास कवीने अत्यंत संथ लयीत मांडला आहे. हा प्रवास केवळ पाण्याचा नसून तो जीवाचा शिवात होणाऱ्या विलीनीकरणाचा आहे. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक अचूकता कवितेची शैली कमालीची मितभाषी (minimalistic) आहे. कवीने शब्दांचा अवाजवी अपव्यय टाळत ‘कमीत कमी शब्दांत जास्तीत जास्त आशय’ हे सूत्र यशस्वीपणे हाताळले आहे. मूळ रचनेतील संथपणा आणि आंतरिक लय अबाधित राखण्यासाठी संपादकीय स्तरावर केवळ विरामचिन्हांचे योग्य संवर्धन केले आहे. “ती नदी / तो समुद्र” या सुरुवातीच्या ओळींमधील स्वतंत्र पूर्णविराम त्यांच्यातील सुरुवातीचे पृथकत्व दर्शवतो, तर अंतिम ओळींमधील उद्गारवाचक चिन्ह त्या निर्वाणाची खोली आणि विस्मय गडद करते. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता या रचनेतील ‘नदी’ हे मानवी मनाचे, प्रवाहीपणाचे आणि नम्रतेचे प्रतीक आहे, तर ‘समुद्र’ हा विशालतेचे आणि अंतिमतः शून्याचे प्रतीक आहे. “अहंकाराचे निर्वाण— / त्याचेही, तिचेही!” हा कवितेचा कळस (climax) आहे. जेव्हा नदी समुद्रात मिसळते, तेव्हा केवळ नदीचे अस्तित्व संपत नाही, तर समुद्राचाही एकारलेपणा नष्ट होतो. नदी आपले वेगळेपण सोडते आणि समुद्र तिचा स्वीकार करून स्वतःचाही परिघ विस्तारतो. दोन्ही बाजूंचा ‘मी’पणा गळून पडण्याची ही प्रक्रिया कवीने ‘निर्वाण’ या अत्यंत वजनदार आणि आध्यात्मिक शब्दाने अत्यंत परिणामकारकतेने साधली आहे. सारांश: नदी आणि समुद्राच्या मीलनातून स्वतःचे अस्तित्व विसरून अद्वैताचा निखळ आनंद घेण्याची आणि अहंकाराच्या विसर्जनाची ही एक मर्मबंधी काव्योपनिषद आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.