त्यांची सनातन दया - मराठी कविता (नामदेव ढसाळ)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध मराठी कवी, मराठी साहित्यकार, समीक्षक, शिक्षक व ललित लेखक ‘नामदेव ढसाळ’ यांची ‘त्यांची सनातन दया’ ही लोकप्रिय मराठी कविता.

शोषक व्यवस्थेच्या बेगडी दयेवर कोरडे ओढत उपेक्षितांच्या क्रोधाला व विद्रोहाला वाचा फोडणारी ही नामदेव ढसाळ यांची एक प्रखर आणि विदारक कविता आहे...

त्यांची सनातन दया

नामदेव ढसाळ (नामदेव लक्ष्मण ढसाळ, मराठी भाषेतील ज्येष्ठ कवी)

प्रस्तावना

नामदेव ढसाळ यांच्या कवितेचे भावविश्व मराठी साहित्यातील प्रस्थापित संकेतांना मोडीत काढणारे आणि तळघरातील अंधाऱ्या जगाला उजेडात आणणारे आहे. प्रस्तुत कवितेत कवीने प्रस्थापित व्यवस्थेच्या ढोंगी आणि तथाकथित ‘सनातन दये’चा बुरखा टराटरा फाडला आहे. समाजातील वंचित, पददलित आणि शोषित घटकांच्या वाट्याला आलेले जगण्याचे क्रूर वास्तव मांडताना हा आशय संदर्भ थेट सामंतशाही आणि भांडवलशाहीच्या क्रूर शोषणाशी जोडला जातो. पिढ्यानपिढ्या लादले गेलेले दारिद्र्य, हतबलता आणि मानवी मूल्यांचा झालेला ऱ्हास यातून उद्भवणारा संताप या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे.

त्यांची सनातन दया फॉकलंड रोडच्या भडव्याहून उंच नाही खरंच त्यांनी आपल्यासाठी आभाळात मांडव घातला नाही बोलून चालून ते सामंतशहा, त्यांनी तिजोरीत लॉक केलेला प्रकाश लादलेल्या पडीबाज आयुष्यात फूटपाथदेखील आपला नाही माणूसपणाची किळस यावी इतके त्यांनी बनविले आहे लाचार करपून गेलेल्या आतड्यात साधी माती भरायला मिळत नाही उगवणारा न्यायी दिवस लाच खाल्ल्यागत त्यांचाच होतो पाठीराखा आपली कत्तल घडताना त्याच्या सढळ हातातून निःश्वासही ढळत नाही

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती प्रस्तुत ‘त्यांची सनातन दया’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना प्रस्थापित वर्गाची शोषक वृत्ती आणि त्याविरुद्ध उमटलेला आदिम विद्रोह याभोवती फिरते. कवीने कवितेच्या सुरुवातीलाच शोषकांच्या ‘दये’ची तुलना फॉकलंड रोडवरील दलालाशी करून व्यवस्थेची नैतिकता किती खालच्या पातळीवर घसरली आहे, हे स्पष्ट केले आहे. कवितेची भावगती संतापाकडून तीव्र उद्वेगाकडे आणि शेवटी एका शांत पण दाहक विद्रोहाकडे सरकते. “खरंच त्यांनी आपल्यासाठी आभाळात मांडव घातला नाही” या ओळीतून कवी शोषितांच्या मनातील कोणताही भाबडा आशावाद उखडून टाकतो आणि त्यांना वास्तवाचे भान आणून देतो. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक प्रखरता नामदेव ढसाळ यांची शैली ही प्रस्थापित पांढरपेशा भाषेला नकार देणारी आणि थेट, आक्रमक व विद्रोही शब्दकळा जपणारी आहे. ‘फॉकलंड रोड’, ‘भडव्या’, ‘सामंतशहा’ यांसारख्या शब्दांचा वापर करून त्यांनी कवितेत एक धारदार उपरोध निर्माण केला आहे. “तिजोरीत लॉक केलेला प्रकाश” ही प्रतिमा प्रस्थापितांनी ज्ञानावर, सुखावर आणि अधिकारांवर मिळवलेली मक्तेदारी अचूकपणे अधोरेखित करते. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेतील प्रतीके अत्यंत जिवंत आणि अस्वस्थ करणारी आहेत. ‘करपून गेलेली आतडी’ हे तीव्र भूक आणि दारिद्र्याचे विदारक प्रतीक आहे, तर ‘साधी माती भरायला न मिळणे’ हे संपूर्ण नाकेबंदी आणि जगण्याचा हक्क हिरावून घेतल्याची पराकोटी दर्शवते. कवी जेव्हा म्हणतो, “उगवणारा न्यायी दिवस लाच खाल्ल्यागत त्यांचाच होतो पाठीराखा” तेव्हा निसर्ग आणि न्यायव्यवस्था देखील शोषितांच्या विरोधात जाऊन शोषकांचीच पाठराखण करत असल्याचे क्रूर सत्य समोर येते. शेवटच्या ओळीत ‘सढळ हातातून निःश्वासही न ढळणे’ या प्रतिमेतून व्यवस्थेची अमानुषता आणि पूर्ण उदासीनता अत्यंत परिणामकारकतेने मनावर ठसते. सारांश शोषकांच्या ढोंगी दयेचा आणि व्यवस्थेच्या अमानुष क्रूरतेचा बुरखा फाडत, उपेक्षितांच्या वाट्याला आलेल्या लादलेल्या अंधाराचे आणि विद्रोहाचे विदारक चित्रण ही कविता करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

नामदेव ढसाळ यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.