Loading ...

विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स: स्फुटलेखन (विराज काटदरे)

दिवाळीतील फटाक्यांच्या आवाजातून आणि कचऱ्यातून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अस्वस्थतेचा आणि नागरी संवेदनशीलतेचा वेध घेणारा विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स हा लेख.

विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स: स्फुटलेखन (विराज काटदरे)

दिवाळीतील फटाक्यांच्या आवाजातून आणि कचऱ्यातून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अस्वस्थतेचा आणि नागरी संवेदनशीलतेचा परखड वेध…

विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स

विराज काटदरे (पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

सण-उत्सव हे सामूहिक आनंद आणि चैतन्याचे प्रतीक असतात; परंतु हा आनंद साजरा करताना आपण इतरांच्या शांततेचा आणि श्रमाचा किती विचार करतो, हा खरा प्रश्न आहे. ‘विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स’ या स्फुट लेखात लेखक विराज काटदरे यांनी दिवाळीच्या निमित्ताने होणाऱ्या ध्वनी आणि कचरा प्रदूषणावर अत्यंत परखड पण तितक्याच संवेदनशील शब्दांत भाष्य केले आहे. सणाच्या उत्साहात आपण आपली नागरी जबाबदारी आणि विवेक कसा विसरत चाललो आहोत, याचे वास्तवदर्शी चित्रण या लेखात उतरले आहे.

दरवर्षी दिवाळीच्या काळात गल्लीबोळांत जे फटाके फोडले जातात, त्यातून साचलेला कचरा साफ करण्याची जबाबदारी आपण घेणार असू, तरच फटाके फोडण्याला काही अर्थ आहे. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी आमच्या इमारतीतील तीन मुलांनी पहाटे साडेचारपासूनच दर मिनिटाला मोठे आवाज करणारे फटाके (बॉम्ब) फोडायला सुरुवात केली. चौदा-पंधरा वर्षांच्या या मुलांना त्यांच्या पालकांनी इतक्या पहाटे फटाके फोडण्याची परवानगी दिलीच कशी, हा प्रश्न मला पडला. सकाळी सहा वाजेपर्यंत, म्हणजेच तब्बल दीड तास हा तमाशा सुरू होता. बाल्कनीतून एखादा कांदा किंवा टोमॅटो कोणा एकाच्या तरी पाठीत भिरकावावा, इतका संताप मनात दाटून आला होता. पण जेव्हा मी खिडकीतून खाली डोकावून पाहिले, तेव्हा आमच्या इमारतीच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी (मेन एन्ट्रन्स) फटाक्यांच्या कागदांचा इतका प्रचंड खच साचला होता, की ‘अशी दिवाळी आपण साजरी करणार आहोत का?’ हा प्रश्न मला सतावू लागला.

दिवाळीच्या आधी आपण आपल्या घराचा कानाकोपरा स्वच्छ करतो; मग या पाच दिवसांत केवळ आपल्या मौजमजेसाठी आपणच आपल्या घरासमोरील रस्ते का घाण करतो? बरं, आपण फक्त कचरा करून थांबत नाही, तर त्याची कोणतीही जबाबदारीही घेत नाही. तो कचरा तसाच रस्त्यावर सोडून आपण आपल्या घरी हसतखेळत निघून जातो. शेवटी हा सगळा पसारा साफ करण्याची जबाबदारी सफाई कामगारांवरच येऊन पडते. तो अतिरिक्त कचरा साफ करणाऱ्या कामगारांना महानगरपालिकेशिवाय आपण स्वतःहून काही जास्तीचा मोबदला देतो का? काही संवेदनशील लोक देतही असतील; पण अशा प्रसंगी पैशांपेक्षाही समोरच्या व्यक्तीच्या कष्टांचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे असते. आज आपण मोठ्या कंपन्यांमध्ये चांगल्या पगारावर आरामात काम करतो. तरीही ऑफिसमध्ये एखादे नकोसे काम आल्यास आपण वैतागून म्हणतो, ‘तो पगार जाऊ द्या, पण असली कामं नकोत बाबा!’ जर खुर्चीत बसून काम करतानाही आपल्याला इतका कंटाळा येतो, तर आपणच केलेल्या कचऱ्याचे ढीग साफ करणाऱ्या सफाई कामगारांच्या शारीरिक श्रमांचा विचार आपण कधी करणार? समजा, आपण त्यांच्या जागी असतो आणि आपल्याला अशा अनेक गल्ल्या साफ करायला लावल्या असत्या, तर आपण ते काम आनंदाने करू शकलो असतो का?

या ठिकाणी एक गोष्ट स्पष्टपणे लक्षात घ्यायला हवी, की येथे फटाके फोडण्याला सरसकट विरोध केला जात नाहीये (अर्थात, पहाटे साडेचारपासून फटाके फोडणारे कृत्य हे असंवेदनशीलपणाचेच लक्षण आहे). मी स्वतः शेवटचे फटाके फोडून वीस-एक वर्षे उलटून गेली आहेत आणि जेव्हा फोडत होतो, तेव्हाही इतक्या पहाटे, रात्री उशिरापर्यंत किंवा कर्णकर्कश आवाज करणारे फटाके मी कधीही फोडले नाहीत. त्यामुळे फटाके फोडायला आवडणाऱ्यांनी हे विचार स्वतःच्या अहंकारावर घेऊ नयेत आणि ‘आम्हीही लहानपणी हेच केले आहे, मग आता कशाला बोलायचे?’ असा युक्तिवाद करून आपल्या अविचाराचे प्रदर्शन करू नये. आज आपण तरुण आहोत, पण उद्या वय झाल्यावर किंवा आपल्या घरात एखादे नवजात बाळ आल्यावर आपल्याला हा कर्णकर्कश आवाज सहन होणार आहे का, याचा पुढचा विचार आपण करायला हवा. (‘नंतरचे नंतर पाहू, आता मजा करून घेऊ’ अशी स्वार्थी वृत्ती बाळगणाऱ्यांना मात्र दंडवत!)

दिवाळी हा दीपोत्सव आहे; तो उत्साहाने साजरा केलाच पाहिजे आणि त्याचा मनमुराद आनंदही घेतला पाहिजे. परंतु, हा आनंद लुटताना उन्मत्त न होता सभोवतालची जागृकता आणि इतरांविषयीची संवेदनशीलता आपण मनात जपली, तर कोणाबद्दलही मनात राग न राहता हा सण खऱ्या अर्थाने ‘सण’ म्हणून आणि प्रेमाने साजरा होईल.

संपादकीय विश्लेषण

‘विवेकबुद्धीचं मेंटेनन्स’ या लेखातून विराज काटदरे यांनी समाजातील एका अत्यंत ज्वलंत आणि दैनंदिन अनुभवाशी जोडलेल्या विषयाला वाचा फोडली आहे. सणाच्या नावाखाली होणारा अतिरेक आणि त्यातून इतरांना होणारा त्रास, याकडे त्यांनी स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवातून लक्ष वेधले आहे. घराची स्वच्छता करणारा समाज सार्वजनिक रस्ते मात्र कसे अस्वच्छ करतो, हा विरोधाभास त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे. विशेषतः, ऑफिसमधील बैठे काम करणाऱ्या पांढरपेशा वर्गाची तुलना सफाई कामगारांच्या कष्टांशी करून लेखकाने वाचकांना थेट आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडले आहे.

या लेखाची वाचनक्षमता वाढवण्यासाठी आणि त्याला अधिक साहित्यिक व प्रमाणबद्ध रूप देण्यासाठी काही महत्त्वाचे संपादकीय संस्कार करण्यात आले आहेत. मूळ मजकुरातील वाक्यरचना अधिक सुटसुटीत करताना दोन टिंबांऐवजी (..) मराठीतील प्रमाण विरामचिन्हे (अर्धविराम, प्रश्नचिन्ह, कंस आणि वळणाची एकेरी अवतरण चिन्हे ‘ ’) वापरली आहेत. ‘ताणाव’ किंवा ‘खू्र्चित’ यांसारख्या टंकलेखनातील चुका दुरुस्त करून ‘माज’ किंवा ‘बिनडोकपणा’ यांसारख्या अतिरेकी शब्दांऐवजी ‘अविचार’, ‘असंवेदनशीलपणा’ असे अधिक संयत आणि संपादकीयदृष्ट्या योग्य शब्द योजले आहेत. तसेच, मोठा पहिला परिच्छेद दोन भागांत विभागून विचारांची सुसंगती साधली आहे.

लेखाचा मूळ रोख, लेखकाचा परखड आवाज आणि उपरोधिक शैली पूर्णपणे अबाधित ठेवत वाक्यांमधील प्रवाहीपणा जपला आहे. नवजात बालके आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या आरोग्याचा मुद्दा मांडून लेखकाने या विषयाला मानवी संवेदनेची किनार दिली आहे. केवळ टीका न करता, सण प्रेमाने आणि जबाबदारीने साजरा करण्याचा सकारात्मक संदेश देणारा हा लेख आजच्या काळाची गरज अधोरेखित करतो.

सारांश

सणांचा आनंद लुटताना आपल्या कृतीमुळे इतरांची शांतता भंग होणार नाही आणि कोणाचे शारीरिक श्रम वाढणार नाहीत, याची नागरी संवेदनशीलता प्रत्येक नागरिकाने जपणे आवश्यक आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेतकोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीतसर्व पहाअधिक वाचाउत्तर द्याउत्तर रद्द कराहटवाद्वारेस्वगृहपानेपानेसर्व पहातुमच्यासाठी सुचवलेलेविभागसंग्रहशोधासर्व पोस्टआपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाहीस्वगृहाकडेरविवारसोमवारमंगळवारबुधवारगुरुवारशुक्रवारशनिवाररवीसोममंगळबुधगुरुशुक्रशनीजानेवारीफेब्रुवारीमार्चएप्रिलमेजूनजुलैऑगस्टसप्टेंबरऑक्टोबरनोव्हेंबरडिसेंबरजानेफेब्रुमार्चएप्रिमेजूनजुलैऑगसप्टेंऑक्टोनोव्हेंडिसेंआत्ताच१ मिनिटापूर्वी$$1$$ मिनिटांपूर्वी१ तासापूर्वी$$1$$ तासांपूर्वीकाल$$1$$ दिवसांपूर्वी$$1$$ आठवड्यांपूर्वी५ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळापूर्वीअनुयायीअनुसरण कराहे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे१: सामायिक करा२: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहेCan not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copyविषयसूची