पवारणा ते कोजागरी: बौद्ध परंपरेच्या ब्राह्मणीकरणाचा शोध

जानून घ्या आश्विन पौर्णिमेच्या ‘पवारणा’ या मूळ बौद्ध उत्सवाचा इतिहास, त्याचे कोजागरीत झालेले रूपान्तर आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाचा सखोल मागोवा.

महाराष्ट्रातील प्रगल्भ व बहुजनवादी विचारधारेचा प्रवाह पुढे नेणाऱ्या ‘मराठीमाती डॉट कॉम’ या संकेतस्थळावरील ‘निमित्त’ या वैचारिक सदरासाठी हा विशेष संपादकीय लेख सिद्ध करण्यात आला आहे…

पवारणा ते कोजागरी: बौद्ध परंपरेच्या ब्राह्मणीकरणाचा शोध

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

भारतीय सांस्कृतिक व धार्मिक इतिहासात अनेक सण, उत्सव आणि परंपरांनी कालौघात मोठी रूपान्तरे पाहिली आहेत. मूळच्या विवेकवादी, नैतिक आणि समतावादी बौद्ध परंपरांवर नंतरच्या काळात पौराणीकरणाचे व कर्मकांडाचे थर कसे साचले, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे आश्विन पौर्णिमेचा काळ. बौद्ध संस्कृतीतील ‘पवारणा’ या आत्मपरीक्षणाच्या उत्सवाचे रूपांतर आजच्या ‘कोजागरी पौर्णिमा’ व ‘लक्ष्मीपूजन’ या कर्मकांडात कशा प्रकारे झाले, याचा ऐतिहासिक, साहित्यातील दाखल्यांसह आणि सामाजिक अंगाने घेतलेला हा एक सखोल संपादकीय आढावा आहे.

पवारणा ते कोजागरी: एका ऐतिहासिक बौद्ध परंपरेचे ब्राह्मणीकरण कसे झाले?

शरद ऋतूतील पौर्णिमेची लखलखती रात्र… हा दिवस आपल्या सामाजिक व सांस्कृतिक परिघात प्रामुख्याने ‘कोजागरी पौर्णिमा’ किंवा ‘लक्ष्मीपूजन’ म्हणून साजरा केला जातो. आटवलेले दूध चंद्रप्रकाशात पिणे, ‘को जागर्ति’ (कोण जागे आहे?) असा प्रश्न विचारत लक्ष्मीच्या आगमनाची प्रतीक्षा करणे किंवा सत्यनारायणाची पूजा मांडणे, ही या दिवसाची सर्वसामान्य ओळख बनली आहे. परंतु, भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या बहुजन-सांस्कृतिक इतिहासाचे थर उपसून पाहिले, तर या पौर्णिमेमागे दडलेला मूळ इतिहास ‘धम्म परंपरेचा’ आणि ‘पवारणा उत्सवाचा’ असल्याचे स्पष्टपणे समोर येते. प्राचीन भारतातील एका अत्यंत प्रगल्भ, विवेकवादी आणि समतावादी बौद्ध परंपरेचे कालौघात कशा प्रकारे ब्राह्मणीकरण झाले आणि तिच्या मूळ आत्मपरीक्षणात्मक आशयाला कर्मकांडाचे रूप कसे प्राप्त झाले, याचा हा सखोल ऐतिहासिक शोध.

बौद्ध संस्कृतीत वर्षावासाला (पावसाळ्यातील तीन महिन्यांचा काळ) अत्यंत महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. आषाढ पौर्णिमेपासून सुरू होणारा हा वर्षावास आश्विन पौर्णिमेला पूर्ण होतो. याच आश्विन पौर्णिमेच्या दिवशी ‘पवारणा’ (प्रवारणा / Pavarana) हा विशेष विधी पार पडत असे. पाली भाषेतील ‘पवारणा’ या शब्दाचा मूळ अर्थ ‘याचना करणे’, ‘स्वीकृती देणे’ किंवा ‘क्षमा मागणे’ असा होतो. तीन महिन्यांच्या वर्षावासानंतर भिख्खू संघ एकत्र येत असे. या काळात आपल्याकडून कायिक, वाचिक किंवा मानसिक पातळीवर काही चुकीचे वर्तन झाले असल्यास, संघाने ते दाखवून द्यावे आणि त्याबद्दल जाहीर क्षमा मागून स्वतःची शुद्धी करावी, हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. तसेच, वर्षावासाच्या काळात ज्या गृहस्थ उपासक-उपासिकांनी संघाच्या अन्न, वस्त्र व निवासाची व्यवस्था केली, त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आश्विन पौर्णिमेला मोठा सोहळा आयोजित केला जाई आणि घराघरांत दीपप्रज्वलन करून आनंदोत्सव साजरा केला जाई.

पाली त्रिपिटकात—विशेषतः विनय पिटक व सुत्त पिटकात—‘पवारणा’ विधीचे सविस्तर ऐतिहासिक दाखले मिळतात. विनय पिटकातील ‘महावाग्ग’ ग्रंथाच्या ‘पवारणा खंधक’ या अध्यायात वर्षावास पूर्ण झाल्यावर भिख्खूंनी एकत्र येऊन परस्परांसमोर दोष कबूल करण्याचे आणि संघाची लोकशाहीवादी एकता टिकवण्याचे नियम दिले आहेत. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, मगधसम्राट अजातशत्रू आणि अथांग जनसमुदाय राजगृह येथील वेळूवंणात या पौर्णिमेच्या रात्री भगवान बुद्धांच्या उपस्थितीत एकत्र येत असे. बौद्ध साहित्यात या रात्रीला ‘विवेक आणि आत्मजागृतीची रात्र’ असे संबोधिले गेले आहे.

परंतु, भारतातील सांस्कृतिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत या धम्म परंपरेचे स्वरूप बदलले गेले. बौद्ध परंपरेत या रात्री ‘धम्म’ आणि ‘प्रज्ञा’ यांचे प्रतीक म्हणून दीपप्रज्वलन केले जात असे; ब्राह्मणी परंपरेने या ज्ञानाच्या प्रकाशाला ‘लक्ष्मी’ (भौतिक संपत्ती) आणि ‘इंद्र’ यांच्या पूजेशी जोडले. भिख्खू व उपासकांच्या रात्रभर चालणाऱ्या धम्मचर्चा व आत्मपरीक्षणाच्या जागराला ‘को जागर्ति?’ (कोण जागे आहे?) या पौराणिक आख्यायिकेत रूपांतरित करण्यात आले. रात्रभर जो जागा राहील, त्याला लक्ष्मी धनधान्य देते असा भौतिक लाभाचा समज पसरवला गेला. वर्षावासाच्या सांगतेला उपासकांनी संघाला दिलेल्या दुधाच्या दानाचे परिपाठ पुढे चंद्रप्रकाशात दूध आटवून पिण्याच्या व लक्ष्मीला नैवेद्य दाखवण्याच्या विधीत बदलले.

मूळ बौद्ध परंपरा (पवारणा)	ब्राह्मणीकृत स्वरूप (कोजागरी)
आत्मपरीक्षण, नैतिक शुद्धी व क्षमाशीलता	भौतिक संपत्तीची (लक्ष्मी) पूजा व याचना
प्रज्ञा, ज्ञान आणि ध्यानसाधना	नशीब, कर्मकांड आणि विधींवर भर
समुदाय व संघाची परस्पर कृतज्ञता	वैयक्तिक समृद्धी व लाभाची कामना

• पवारणा ते कोजागरी: बौद्ध परंपरेच्या ब्राह्मणीकरणाचा शोध

त्यामुळे, आज जेव्हा आपण चांदण्या रात्री आटवलेले दूध पितो आणि ‘को जागर्ति?’ असा प्रश्न विचारतो, तेव्हा आपण स्वतःलाच एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे— आपण केवळ भौतिक संपत्तीच्या आशेने रात्रभर जागे राहणारे भाविक आहोत, की स्वतःच्या चुका स्वीकारून विवेक, प्रज्ञा आणि आत्मशुद्धीचा मार्ग धरणारे जागरूक नागरिक आहोत? ‘पवारणा’ ही रात्र केवळ जागे राहण्याची नव्हती, तर ती अज्ञानाच्या अंधारातून धम्माच्या प्रकाशाकडे जाण्याची रात्र होती. पौराणीकरणाच्या थराखाली झाकला गेलेला हा मूळ विवेकवादी विचार पुन्हा शोधून काढणे आणि तो आपल्या जगण्याचा भाग बनवणे, हीच आजच्या काळातील खरी ‘सांस्कृतिक जागृती’ ठरेल.

संपादकीय विश्लेषण

हा लेख भारताच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहासातील एका महत्त्वाच्या परिवर्तनावर प्रकाश टाकतो. सांस्कृतिक सत्ताकारणाच्या प्रक्रियेत मूळच्या लोकशाहीवादी व विवेकवादी परंपरांचे कसे कर्मकांडीकरण केले जाते, याचे ‘पवारणा ते कोजागरी’ हे रूपान्तर एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

“बौद्ध परंपरेत या रात्री ‘धम्म’ आणि ‘प्रज्ञा’ यांचे प्रतीक म्हणून दीपप्रज्वलन केले जात असे. ब्राह्मणी परंपरेने या ज्ञानाच्या प्रकाशाला ‘लक्ष्मी’ आणि 'इंद्र' यांच्या पूजेशी जोडले.”

लेखकाने दिलेला हा संदर्भ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. बौद्ध संस्कृतीतील आत्मपरीक्षण (Self-introspection) आणि नैतिक शुद्धी या संकल्पनांना विस्थापित करून तिथे भौतिक समृद्धी व कर्मकांडाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. आत्मिक जागृतीची जागा “को जागर्ति?” या प्रश्नाने आणि भौतिक लाभाच्या आशेने घेतली, हा ऐतिहासिक बदलाचा टप्पा लेखकाने तार्किकरीत्या मांडला आहे.

तसेच, पाली साहित्यातील विनय पिटकातील ‘पवारणा खंधक’ आणि सम्राट अजातशत्रूच्या काळातील राजगृह येथील वेळूवंणातील सोहळ्याचे ऐतिहासिक दाखले दिल्यामुळे लेखाची विश्वसनीयता वाढते. हा लेख केवळ ऐतिहासिक घटनांची नोंद न राहता, वर्तमानातील सांस्कृतिक परंपरांकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहण्यास वाचकाला प्रवृत्त करतो. शेवटी विचारलेला वैचारिक प्रश्न वाचकाला केवळ सण साजरा करण्यापलीकडे जाऊन त्याच्या मूळ तत्त्वज्ञानाचा शोध घेण्यास भाग पाडतो.

सारांश

‘पवारणा’ या प्राचीन बौद्ध आत्मपरीक्षण परंपरेचे कर्मकांतात झालेले रूपान्तर समजून घेऊन विवेक व प्रज्ञेचा मूळ वारसा पुन्हा अंगीकारणे हीच खरी सांस्कृतिक जागृती आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा: