नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद

0 0 संपादक २५ ऑक्टो, २०२६ संपादन

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका सुमित्रा पांढरपट्टे यांचा ‘नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद’ हा लेख.

तंत्रज्ञानाच्या अतिवापरामुळे कौटुंबिक नाती, मानवी संवाद आणि भाषिक समृद्धी कशी धोक्यात येत आहे, याचे मार्मिक चित्रण करणारा हा एक आत्मपर ललित लेख आहे…

नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद

सुमित्रा पांढरपट्टे (वाकड, पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

आजच्या डिजिटल युगात माणसाचे जीवन जितके गतिमान आणि सुलभ झाले आहे, तितकेच ते भावनिकदृष्ट्या एकाकी आणि संवादापासून पसंतीस उतरत चालले आहे. आभासी जगाच्या मोहात आपण आपल्या जिव्हाळ्याच्या माणसांना, साध्या कौटुंबिक संवादांना आणि मानवी मूल्यांना मुकत चाल आहोत.

प्रस्तुत ललित लेख याच ज्वलंत वास्तवावर प्रकाश टाकतो. लेखक अत्यंत साध्या आणि थेट शब्दांत आधुनिक जीवनशैलीचे मानवी मनावर आणि नात्यांवर होणारे दुष्परिणाम अधोरेखित करतात, जे आजच्या पिढीसाठी अत्यंत विचार करायला लावणारे आहे.

सर्वांना सप्रेम नमस्कार,

बऱ्याच दिवसांपासून ‘नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद’ हा लेख लिहायचा होता, पण आज त्यास योग आला. आजचा मुख्य विषय म्हणजे आपली नाती हळूहळू दुरावत चालली आहेत. जरा मागे वळून पाहिले, तर पूर्वी आपल्या घरात आत्या, मामा, मावशा, भाऊ-बहीण अशी रक्ताची आणि जवळची माणसे आसपास असायची. एकमेकांना जीवाला जीव देणारी ती माणसे असल्यामुळे आपल्यात एक वेगळाच आदर, जिव्हाळा आणि अपनासपणा होता. आज मात्र त्या सगळ्याची जागा रुसवे-फुगवे आणि मोबाईलने घेतली आहे.

आज कोणालाच एकमेकांची विचारपूस करायला वेळ नाही; आपले भाऊ-बहीण कसे आहेत, याची साधी ख्यालीखुशालीही विचारली जात नाही. या सर्व मानवी विचारांची जागा आज घडीला मोबाईलने घेतली आहे. जसे की, आपण आपल्या घरातील वडीलधाऱ्या माणसांच्या अनुभवांची जागा गुगल आणि ‘चॅट जीपीटी’ला दिली आहे! पूर्वी काही अडचण आली की आपण घरच्या मोठ्या माणसांचा सल्ला घ्यायचो आणि तेदेखील हक्काने व अनुभवाचे बोल आपल्याला पटेल अशा भाषेत समजावून सांगायचे. ते पिढ्यानपिढ्यांचे समृद्ध अनुभवविश्व होते. पण आता प्रत्यक्ष संवाद पूर्णपणे कमी होत चालला असून मोबाईलच्या अतिवापरामुळे मेंदूचे आजार आणि नैराश्यासारख्या समस्या साध्या-साध्या गोष्टींवर उद्भवत आहेत. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपली मातृभाषा मराठीही येत्या काळात पुरेशी अवगत किंवा बोलता येणार नाही, अशी भीती निर्माण झाली आहे.

आपण आपल्या हातानेच आपली नाती तोडत चाललो आहोत. आजची परिस्थिती अशी आहे की, अनेक घरांमध्ये ‘एकच मूल होऊ दे’ असा दृष्टिकोन रुजला आहे. त्याला ना बहीण, ना भाऊ! एकच मूल असले की ते एकलकोंडे बनते. शिवाय ते बहीण-भावाच्या सुंदर नात्याला पोरके होते. एकच मूल असल्यामुळे येणाऱ्या पुढच्या पिढीला आत्या, मामा, मावशांचे प्रेम आणि सुख मिळत नाही.

त्यामुळे माझे वैयक्तिक मत असे आहे की, कुटुंबात किमान एक तरी भावंड असावे. बहिणीला हक्काने चिडवणारा दादा आणि दादाच्या खोड्या काढणारी ती खट्याळ पण प्रेमळ बहीण, हे नाते प्रत्येकाने अनुभवावयास हवे. प्रत्येकाने आपले संस्कार, संस्कृती आणि आपलेपणाचा ठेवा जपायला हवा.

परत भेटूच!

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख हा आजच्या काळातील एका अत्यंत संवेदनशील आणि गंभीर सामाजिक समस्येवर भाष्य करतो. लेखकाने तंत्रज्ञानाचे मानवी जीवनातील अतिहस्तक्षेप आणि त्यामुळे संकुचित होत चाललेल्या कौटुंबिक भावना अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडल्या आहेत. मूळ हस्तलिखितातील अनौपचारिक बाज कायम राखत, मजकुराला वैचारिक खोली आणि साहित्यिक सौंदर्य प्राप्त करून देण्यात आले आहे. कौटुंबिक मूल्यांचे जतन करण्यासंदर्भात लेखकाची स्पष्ट भूमिका वाचकांना अंतर्मुख करणारी आहे.

नवोदित लेखकांसाठी या संपादनातील तांत्रिक बदल अभ्यासण्याच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त ठरतील. मूळ हस्तलिखितातील सदोष शीर्षक ‘जीवा भावाची नाती’ बदलून आशयाला साजेसे ‘नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद’ असे अधिक समर्पक व स्पष्ट शीर्षक देण्यात आले आहे. तसेच, मूळ मजकुरातील शब्दलेखनातील त्रुटी जसे की ‘हाळहळू’ ऐवजी ‘हळूहळू’, ‘ऐकमेकांचे’ ऐवजी ‘एकमेकांचे’, ‘आसल्यामुळे’ ऐवजी ‘असल्यामुळे’ आणि विस्कळीत स्पेलिंगच्या खुणा दुरुस्त करून प्रमाणित मराठी शब्दांची योजना करण्यात आली आहे. अवतरण चिन्हांच्या वापरात नियम पाळून योग्य वळणाची ‘ ’ ही चिन्हे वापरली गेली आहेत.

लेखाची रचना अधिक सुसंगत करण्यासाठी विस्कळित विचारांना योग्य परिच्छेदांमध्ये विभागण्यात आले आहे. सुरुवातीची कौटुंबिक पार्श्‍वभूमी, त्यानंतर तंत्रज्ञानाचा वाढता प्रभाव व मानसिक-भाषिक परिणाम, आणि शेवटी एकल बालक संस्कृतीचे दुष्परिणाम व लेखकाचे वैयक्तिक निष्कर्ष असा स्पष्ट तार्किक प्रवाह (Logical Flow) तयार करण्यात आला आहे. यामुळे वाचकाचा ओघ खंडित होत नाही आणि लेखकाचे विचार अधिक प्रभावीपणे आणि सुसूत्रपणे वाचकांपर्यंत पोहोचतात.

सारांश

आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे दुरावत चाललेली कौटुंबिक नाती, संवादाचा अभाव आणि एकुलत्या एका मुलाच्या संस्कृतीमुळे निर्माण होणाऱ्या सामाजिक-भावनिक पोकळीचे मार्मिक चित्रण ‘नात्यांची वीण आणि हरवत चाललेला संवाद’ या लेखात केले आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.