अंधारल्या युगास: मराठी गझल (मनोज शिरसाठ)

0 0 संपादक १३ ऑक्टो, २०२६ संपादन

गझलकार मनोज शिरसाठ यांची 'अंधारल्या युगास' ही गझल. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘अंधारल्या युगास’ ही गझल काळाचे गढूळपण, सामाजिक संवेदनशून्यता आणि तरीही उराशी बाळगलेली दुर्दम्य जिजीविषा यांचा सशक्त पट मांडणारी एक अंतर्मुख करणारी रचना आहे…

अंधारल्या युगास

मनोज शिरसाठ (अस्ताणे, मालेगाव, नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

मनोज शिरसाठ यांची ‘अंधारल्या युगास’ ही गझल आधुनिक माणसाची तुटलेपण, अस्वस्थता आणि काळाची भयावहता थेट अधोरेखित करते. भोवतालच्या वास्तवातील संवेदनशून्यता आणि मूल्यांचा होत असलेला ऱ्हास यांमुळे मानवी काळीज कसे जखमलेले आहे, याचा प्रत्यय या रचनेतून येतो. वैयक्तिक दुःखाच्या पार जाऊन समष्टीच्या वेदनेशी सांधा जोडणारा हा भावसूर वाचकाला अंतर्मुख करतो. निराशाजनक आणि अंधारमय भविष्यकालीन काळाची शक्यता समोर उभी ठाकलेली असतानाही, संघर्षाची साथ न सोडण्याची कवीची वृत्ती या गझलेला एक वैशिष्ट्यपूर्ण परिमाण प्राप्त करून देते.

दुःखही होत नाही कुणी वारल्याचे लक्षणे हीच तर काळ उंडारल्याचे… रक्तबंबाळ काळीज आहे जगाचे व्रण नाही कुठे पण कुणी मारल्याचे… शक्य नाहीच ते मी तरी शक्य करतो स्वप्नही पाहतो स्वप्न साकारल्याचे… खेद नव्हता कधी येथले सोसण्याचा दुःख झाले इथे फार गोंजारल्याचे… चंद्र नसणार, पुढे सूर्य नसणार बहुधा युग असावे पुढे फार अंधारल्याचे…

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

या गझलेची मध्यवर्ती कल्पना ही काळाचे निर्दयपण आणि मानवी संवेदना बोथट होणे याभोवती फिरते. मतल्यातील “दुःखही होत नाही कुणी वारल्याचे / लक्षणे हीच तर काळ उंडारल्याचे…” या ओळींमधून काळाची बेफामता आणि त्यामुळे माणसाच्या मनात निर्माण झालेली कमालीची उदासीनता ठळकपणे व्यक्त होते. कोणाच्या जाण्यानेही मन हेलावत नाही, ही अवस्था नैतिक व मानसिक अधोगतीचे लक्षण आहे. गझलेची भावगती पहिल्या शेरापासूनच अत्यंत गंभीर, चिंतनशील आणि हळूहळू अधिक सखोल होत जाणारी आहे.

शैलीवैशिष्ट्ये व प्रतीकात्मकता:

गझलेची भाषा अतिशय साधी, नेटकी आणि लयबद्ध असली तरी ती अत्यंत प्रभावी आहे. ‘काळ उंडारणे’, ‘काळीज रक्तबंबाळ असणे’ आणि ‘दुःख गोंजारणे’ यांसारख्या वाक्प्रचारांचा व प्रतिमांचा संयमित वापर कवीच्या भाषाप्रभुत्वाची साक्ष देतो. “रक्तबंबाळ काळीज आहे जगाचे / व्रण नाही कुठे पण कुणी मारल्याचे…” या शेरात अदृश्य जखमांचे रूपक अत्यंत ताकदीने आले आहे. जगाला झालेली जखम बाह्य नसून ती आत्म्याची व भावविश्वाची आहे, हे सांगण्यासाठी वापरलेली प्रतीकात्मकता रचनेचे सौंदर्य वाढवते.

परिणामकारकता व संघर्ष वृत्ती:

घोर अंधाराच्या पार्श्वभूमीवर कवीने घेतलेली आशेची भूमिका या गझलेला निराशेच्या गर्तेतून बाहेर काढते. “शक्य नाहीच ते मी तरी शक्य करतो / स्वप्नही पाहतो स्वप्न साकारल्याचे…” हा शेर मानवी जिद्दीचे प्रतिनिधित्व करतो. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी अशक्य गोष्टी शक्य करण्याची ताकद मानवी इच्छेशक्तीत असते, हा विचार इथे मांडला आहे. तसेच, “खेद नव्हता कधी येथले सोसण्याचा / दुःख झाले इथे फार गोंजारल्याचे…” या ओळींतून दुःखाला कुरवाळण्याऐवजी त्याच्याशी दोन हात करण्याची वृत्ती अधिक महत्त्वाची आहे, हा प्रगल्भ विचार व्यक्त होतो. शेवटच्या शेरात चंद्र आणि सूर्य यांसारख्या प्रकाशमयी प्रतीकांच्या अभावातून एका भयावह, अंधारमय युगाचे चित्र रेखाटून कवी रचनेचा शेवट एका मोठ्या विचाराने करतो.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

उंडारणे: बेफामपणे मोकाट फिरणे, हुंदडणे किंवा नियंत्रणाबाहेर जाणे.
वारणे: मरण पावणे, अंत होणे.
व्रण: जखमेची खत किंवा वळ.
गोंजारणे: कुरवाळणे, अतिलाड करणे.
अंधारलेले युग: अज्ञान, संवेदनशून्यता किंवा निराशेने व्यापलेला काळ.

सारांश

‘अंधारल्या युगास’ ही गझल समकालीन काळातील संवेदनशून्यता आणि अस्वस्थतेवर बोट ठेवत, प्रतिकूलतेवर मात करण्याची दुर्दम्य आशावाद व्यक्त करणारी एक सशक्त साहित्यिक रचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.