अंधाराला छेदण्याची गरज आहे: मराठी कविता (नाना पाटेकर)

0 0 संपादक ८ ऑक्टो, २०२६ संपादन

ज्येष्ठ कवी नाना पाटेकर यांची ‘अंधाराला छेदण्याची गरज आहे’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

चार भिंतींच्या सुरक्षित आभासात स्वतःला कोंडून घेतलेल्या आणि नंतर त्यातून मुक्त होऊन अंधाराला छेदत अथांग आकाशाला गवसणी घालण्याची तीव्र इच्छा व्यक्त करणारी ही एक संवेदनशील व अंतर्मुख करणारी कविता आहे…

अंधाराला छेदण्याची गरज आहे

नाना पाटेकर (प्रसिद्ध भारतीय अभिनेते, वैशिष्ट्यपूर्ण संवादफेककार आणि संवेदनशील समाजसेवक. महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कविता मानवी मनाच्या संकोचलेपणाचे, भीतीचे आणि त्याच वेळी स्वातंत्र्यासाठी आसुसलेल्या आंतरिक संघर्षाचे सुंदर दर्शन घडवते. माणसाने स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी आणि सोयीसाठी आपल्याभोवती जे मानसिक व भौतिक कुंपण घातले आहेत, तेच कुंपण कसे त्याचे स्वातंत्र्य हिरावून घेते आणि त्याला असुरक्षित बनवते, याचे विदारक चित्र या कवितेत रेखाटले गेले आहे. छोट्याशा खिडकीतून दिसणाऱ्या आभाळाच्या तुकड्यावर समाधान मानणारा माणूस जेव्हा भल्यामोठ्या अथांग आभाळाचा सामना करायला निघतो, तेव्हा त्याला भेडसावणारी भीती आणि तरीही त्या भीतीवर मात करून स्वतःच्या अस्तित्वाचा विस्तार शोधण्याची त्याची अनावर ओढ हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे.

आभाळाला भिंती घातल्या आणि मी घरंदाज झालो. वाट्याला आलेला खिडकीएवढा आभाळाचा तुकडाच माझा अवकाश बनून राहिला. सूर्याला फुंकर घालून घरच्या दोन पणत्यांमध्ये दिवाळी मानत आलो. भिंतीवरील सावली फक्त मोठी झाली, बाकी सगळंच आक्रसून गेलं. जाणिवा, संवेदना, कक्षा आणि काही काही… नेमक्या चार चांदण्यांची खिडकीच जगण्याची चौकट बनली. एक नियमित मरण रोज जगण्याची सवय झाली, त्याचीच भलावण करत राहिलो. भल्यामोठ्या आभाळाची सवय सुटलेली. एवढं मोठं तरंगतं आभाळ पाहून, कोसळेल काय वाटायला लागतं. चांदण्यांचा खच पाहून डोळे गरगरायला लागतात. समोरच्या चिरंतन अंधारातून पटकन कोणी अंगावर येईल काय, वाटायला लागतं. मग पुन्हा चार भिंतींत स्वतःला चिणून घेतो. मी असा का झालो असुरक्षित? कधी निघणार मी बाहेर, मीच बांधलेल्या थडग्यातून? खरं तर हा आभाळाचा मंडप माझ्यासाठीच आहे ना? कधी चिमटणार मी आकाशाला? कधी लिंपणार या चांदण्या मी माझ्या केसांत? क्षितिजावरील सूर्याकडे मान वर करून पाहताना, कधी फुलणार इंद्रधनुष्य माझ्या डोळ्यात? मला या चार भिंतींच्या बाहेर पडायला हवं. मखमली अंधाराच्या पलीकडे, खूप प्रेम करणारा हात असेल माझी वाट पाहत. कदाचित मी प्रेम करणं विसरलो आहे… थोडा हात लांब करून अंधाराला छेदण्याची गरज आहे… कोणी येणार का बरोबर? पहिल्यांदा अंधार अंगावर घेऊ, मग आकाश लांब नसेल.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही माणसाच्या ‘सुरक्षिततेच्या कक्षेचे कैदीपण’ आणि त्यातून बाहेर पडण्याची ‘मुक्ततेची ओढ’ या दोन ध्रुवांवर आधारलेली आहे. कवीने अगदी साध्या घरगुती प्रतीकांचा वापर करून मानवी मनाच्या मर्यादित परिघाचे अचूक चित्रण केले आहे. ‘भिंतीवरली सावली फक्त मोठी झाली / बाकी सगळंच आक्रसून गेलं’ ही ओळ माणसाच्या भौतिक विकासाच्या विपरीत त्याच्या आंतरिक विश्वाच्या आक्रसून जाण्याचे मार्मिक दर्शन घडवते. कवितेची भावगती सुरुवातीला एका संथ, हतबल आणि मर्यादित आत्मसन्तोषातून सुरू होते, जी नंतर हळूहळू एका अस्वस्थतेत आणि शेवटी बंडखोरीच्या तसेच आत्मशोध घेण्याच्या तीव्र जाणिवेत रूपांतरित होते.

प्रतीकात्मकता व शैलीवैशिष्ट्ये:

अंधार, खिडकी, चार भिंती, थडगे आणि चांदण्या ही प्रतीके माणसाच्या मनातील भीती, अज्ञान, संकुचितपणा आणि मुक्ततेच्या आशेचे उत्तम रूपक बनतात. कवी स्वतःच स्वतःच्या हाताने बांधलेल्या मानसिक थडग्यातून बाहेर पडण्याची टाहो फोडतो, ज्यामुळे कवितेची परिणामकारकता द्विगुणित होते. या कवितेची शैली अत्यंत साधी, प्रवाही, आत्मसंवादी आणि वाचकाच्या मनाला थेट भिडणारी आहे. कोणतीही दुर्बोध क्लिष्टता न आणता अगदी संभाषणाच्या लयीत लिहिलेली ही कविता मानवी मनाच्या खोल गाभाऱ्याला स्पर्श करते. ‘एक नियमित मरण रोज जगण्याची सवय झाली’ या ओळीत माणसाच्या अगतिक आणि यांत्रिक जीवनशैलीचे विडंबन आढळते.

परिणामकारकता व संदेश:

‘अंधाराला छेदण्याची गरज आहे’ हे विधान केवळ एक ओळ नसून ते मानवी आयुष्यातील प्रत्येक भीतीवर मात करण्याचे महावाक्य ठरते. माणूस जेव्हा स्वतःच्या सुरक्षिततेच्या चौकटीतून बाहेर पडण्यास घाबरतो, तेव्हा त्याचे जीवन मरणासमान बनते. परंतु, जेव्हा तो धाडस करून त्या अंधाराचा सामना करतो, तेव्हा त्याला अथांग विश्वाचे दार खुले होते. कवितेच्या शेवटी येणाऱ्या, ‘पहिल्यांदा अंधार अंगावर घेऊ, / मग आकाश लांब नसेल’ या ओळी अत्यंत सकारात्मक, आश्वासक आणि प्रेरणादायी ठरून कवितेला एका उच्च पातळीवर नेऊन ठेवतात.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

अवकाश: आकाश, नभातली मोकळी जागा किंवा विस्तार.
आक्रसून जाणे: लहान होणे, संकुचित होणे किंवा आकुंचन पावणे.
कक्षा: मर्यादा, व्याप्ती किंवा जगण्याची चौकट.
भलावण करणे: एखाद्या गोष्टीचे समर्थन करणे किंवा तिच्या योग्यतेचा पाठपुरावा करणे.
खच: ढीग, गर्दी किंवा साठा (चांदण्यांचा खच).
चिरंतन: सनातन, शाश्वत किंवा कधीही न संपणारे.
थडगे: समाधी किंवा मृत्यूनंतरचे स्थान (मानसिक कोंदटपणाचे रूपक).
लिंपणे: सारवणे, लेपन करणे किंवा केसांत माखणे.
मखमली: मऊ, रेशमी किंवा सुखद स्पर्श असणारा.

सारांश

मानवाने स्वतःभोवती निर्माण केलेल्या मानसिक भिंती व भीतीचे कुंपण ओलांडून अंधाराला छेदत स्वतःच्या मुक्ततेचा आणि अस्तित्वाचा शोध घेणे, ‘हाच अंधाराला छेदण्याची गरज आहे’ या कवितेचा मूळ सारांश आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.