शिक्षक : बदलत्या काळातही न बदलणारी शाश्वत गरज

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांचा ‘शिक्षक : बदलत्या काळातही न बदलणारी शाश्वत गरज’ हा संपादकीय लेख.

‘निमित्त’ या सदरात लेखिका चैताली गिते यांनी शिक्षक दिनाच्या औचित्याने शिक्षकाच्या अढळ मूल्यावर चिंतन मांडले आहे…

शिक्षक : बदलत्या काळातही न बदलणारी शाश्वत गरज

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

डिजिटल क्रांती आणि माहितीच्या महापुरात शिक्षणपद्धतीची रूपरेषा अमुलाग्र बदलली असली, तरी मानवी जीवनाला मूल्यांची दिशा देणाऱ्या शिक्षकाचे स्थान आजही तितकेच अढळ आहे. ५ सप्टेंबर या शिक्षक दिनाचे औचित्य साधून ‘निमित्त’ या सदराअंतर्गत लेखिका चैताली गिते यांनी बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शिक्षकाची भूमिका कशी अनन्यसाधारण व काळातीत आहे, याचा संवेदनशील आणि विवेचक आढावा घेतला आहे.

‘पुस्तकातील अक्षरांना अर्थ देणारा आणि जीवनाला दिशा देणारा माणूस म्हणजे शिक्षक.’

५ सप्टेंबर—शिक्षक दिन. हा दिवस उजाडला की आपल्या आयुष्यातील असंख्य शिक्षकांच्या आठवणी मनाच्या कोपऱ्यातून अलगद वर येतात. कुणी पहिल्यांदा हातात पेन्सिल धरायला शिकवलेले असते, कुणी अक्षरांची ओळख करून दिलेली असते, तर कुणी आयुष्याच्या कठीण वळणावर योग्य मार्ग दाखवलेला असतो. शिक्षकाचे कार्य केवळ वर्गखोलीत धडा शिकविण्यापुरते मर्यादित नसते; तो नकळत एका संपूर्ण पिढीचे भविष्य घडवत असतो.

भारताचे महान तत्त्वज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ व माजी राष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस साजरा केला जातो. त्यांच्या तत्त्वज्ञानानुसार, शिक्षण हे केवळ रोजगाराचे साधन नसून ते संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व विकासाचे प्रभावी माध्यम आहे. म्हणूनच शिक्षक दिन हा केवळ सत्कार, शुभेच्छा किंवा औपचारिक कार्यक्रमांपुरता मर्यादित न राहता शिक्षकाच्या सामाजिक व नैतिक भूमिकेचा पुनर्वचार करण्याचा महत्त्वपूर्ण प्रसंग ठरतो.

आजचे जग वेगाने बदलत आहे. मोबाईलच्या एका स्पर्शाने अथांग माहिती विद्यार्थ्यांसमोर क्षणार्धात खुली होते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल शिक्षण, ऑनलाइन अभ्यासक्रम आणि विविध तांत्रिक उपकरणांनी शिक्षणाची पारंपरिक व्याख्याच बदलून टाकली आहे. अशा वेळी माहितीच्या या महासागरात ‘शिक्षकाची गरज काय?’ असा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. याचे उत्तर अत्यंत स्पष्ट आहे—माहितीचा पुरवठा करण्यासाठी कदाचित तंत्रज्ञान पुरेसे ठरेल; परंतु माहितीचे रूपांतर ज्ञानात आणि ज्ञानाचे रूपांतर विवेकात करण्यासाठी शिक्षकाची आवश्यकता कायमच राहील.

विद्यार्थ्याला ‘काय शिकायचे’ हे सांगणारे अनेक स्रोत आज उपलब्ध आहेत; पण ‘काय योग्य आणि काय अयोग्य’, ‘काय स्वीकारावे आणि काय त्यागावे’, अपयशातून पुन्हा कसे उभे राहावे आणि माणूस म्हणून कसे जगावे, हे संस्कार केवळ शिक्षकच रुजवू शकतो. शिक्षक विद्यार्थ्याला केवळ त्याच्या गुणपत्रिकेपलीकडून पाहतो. एखादा विद्यार्थी अभ्यासात मागे असो, आर्थिक अडचणींशी झुंजत असो किंवा भावनिक समस्यांमध्ये गुंफलेला असो—कधी कधी तर स्वतःमध्ये असलेली सुप्त प्रतिभा त्यालाच माहीत नसते. अशा वेळी शिक्षक त्याचा हात धरून त्याला स्वओळख करून देतो. शिक्षकाची एखादी शाबासकी विद्यार्थ्याच्या मनात आत्मविश्वासाची ज्योत पेटवते, तर उसकी कठोर शिस्त त्याला चुकीच्या मार्गापासून परावृत्त करते. तत्कालीन प्रसंगी कठोर वाटणाऱ्या शिक्षकाच्या शब्दांचे मोल अनेक वर्षांनंतर आयुष्याच्या पटलावर स्पष्ट होते. म्हणूनच शिक्षक हा केवळ विषय शिकवणारा अध्यापक नसून, व्यक्तिमत्त्व घडवणारा खरा शिल्पकार असतो.

सध्याच्या काळात शिक्षण क्षेत्रासमोर अनेक गंभीर आव्हाने उभी आहेत. बदलणारे तंत्रज्ञान, विद्यार्थ्यांवरील वाढता मानसिक ताण, सोशल मीडियाचा अतिप्रभाव, जीवघेणी स्पर्धा आणि पालकांच्या अवाजवी अपेक्षा या सर्वांचा थेट परिणाम शिक्षण प्रक्रियेवर होत आहे. या पार्श्वभूमीवर शिक्षकाची जबाबदारी पूर्वीपेक्षा कितीतरी पटीने वाढली आहे. आजच्या शिक्षकाने विद्यार्थ्याला केवळ परीक्षेतील यशासाठी तयार करून चालणार नाही, तर त्याला आयुष्याच्या परीक्षेसाठी सिद्ध करावे लागेल. गुणांसोबतच जीवनमूल्ये, संवेदनशीलता, सामाजिक जाणीव, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, पर्यावरणप्रेम, घटनात्मक मूल्ये आणि माणुसकी यांची जडणघडण करावी लागेल. उच्चशिक्षित असूनही संवेदनशीलता नसलेली किंवा उच्च पदावर पोहोचूनही प्रामाणिकपणा नसलेली व्यक्ती समाजाचे अथवा देशाचे भले करू शकत नाही. म्हणूनच शिक्षणाचे अंतिम ध्येय केवळ ‘यशस्वी व्यक्ती’ घडवणे नसून ‘संवेदनशील व चांगला माणूस’ घडवणे हेच असले पाहिजे.

शिक्षकाचा प्रभाव त्याच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीपेक्षा अनुपस्थितीत अधिक तीव्रतेने जाणवतो. वर्गात शिक्षकाने उच्चारलेले एखादे वाक्य विद्यार्थ्याच्या मनात आयुष्यभरासाठी रुजते. आयुष्याच्या कठीण वळणावर निर्णय घेताना ‘योग्य तेच कर’ हा शिक्षकाचा अंतःस्वर विद्यार्थ्याला मार्ग दाखवतो. शिक्षकाचे खरे यश विद्यार्थ्याला मिळालेल्या गुणांत किंवा पदवीत नसून, तो समाजात प्रामाणिकपणे उभा राहतो, इतरांच्या दुःखाची जाणीव ठेवतो आणि पुढच्या पिढीला योग्य दिशा देतो, यातच सामावलेले असते.

शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने केवळ औपचारिक सत्कार करण्यापेक्षा शिक्षकांच्या कार्याचा आणि त्यांच्या स्वायत्ततेचा खरा सन्मान होणे गरजेचे आहे. त्यांना पोषक शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध करून दिले पाहिजे; तसेच शिक्षकांनीही बदलत्या काळानुसार सतत अद्ययावत राहिले पाहिजे. काळ, पद्धती आणि तंत्रज्ञान बदलले तरी विद्यार्थी घडवण्याची शिक्षकाची गरज कधीही संपणार नाही. आजच्या दिवशी प्रत्येक शिक्षकाने ‘मी किती विद्यार्थ्यांना शिकवले?’ यापेक्षा ‘माझ्यामुळे किती विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला योग्य दिशा मिळाली?’ असा विचार करावा. त्याचप्रमाणे, महागड्या भेटवस्तू किंवा शुभेच्छा संदेशांपेक्षा एक चांगला, संवेदनशील व जबाबदार नागरिक बनणे हीच विद्यार्थ्याची शिक्षकाला दिलेली सर्वात मोठी गुरुदक्षिणा ठरेल. शिक्षक हा ज्ञानाचा दीप आहे, जो स्वयं प्रज्वलित राहून असंख्य जिवांना प्रकाशमान करतो.

संपादकीय विश्लेषण

आजच्या तांत्रिक युगात शिक्षकाची बदलती भूमिका आणि तिचे शाश्वत महत्त्व हा या लेखाचा मुख्य विचारगाभा आहे. माहितीचा स्फोट झालेल्या काळात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल साधने अभ्यासाची सामग्री सहज उपलब्ध करून देतात; परंतु तंत्रज्ञानाची ही मर्यादा ओळखताना लेखिकेने अत्यंत मार्मिक विधान केले आहे: ‘माहितीचा पुरवठा करण्यासाठी कदाचित तंत्रज्ञान पुरेसे ठरेल; परंतु माहितीचे रूपांतर ज्ञानात आणि ज्ञानाचे रूपांतर विवेकात करण्यासाठी शिक्षकाची आवश्यकता कायमच राहील.’ हे विश्लेषण आजच्या शिक्षणव्यवस्थेतील तांत्रिक आभास दूर करून शिक्षकाचे मूलभूत स्थान अधोरेखित करते.

शिक्षकाचे कार्य हे केवळ पुस्तकी ज्ञान देण्यापुरते मर्यादित नसून ते विद्यार्थ्यांच्या भावनिक व नैतिक जडणघडणीशी जोडलेले असते. गुणपत्रिकेतील गुणांपेक्षा विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वसमावेशक विकास महत्त्वाचा मानताना लेखात नमूद केले आहे की, ‘शिक्षणाचे अंतिम ध्येय केवळ यशस्वी व्यक्ती घडवणे नसून संवेदनशील व चांगला माणूस घडवणे हे असले पाहिजे.’ आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात वाढत्या मानसिक ताणाला सामोरे जाणाऱ्या पिढीला दिशा देण्यासाठी शिक्षकाची सहानुभूती आणि मार्गदर्शन अत्यंत आवश्यक ठरते.

तसेच, हा लेख राष्ट्रनिर्मितीच्या प्रक्रियेत शिक्षकाच्या भूमिकेचा विचार व्यापक पटलावर करतो. शिक्षकाला समाजात योग्य सन्मान, स्वायत्तता आणि पोषक वातावरण मिळणे जितके गरजेचे आहे, तितकेच शिक्षकांनीही बदलत्या काळाची आव्हाने स्वीकारत अद्ययावत राहणे आवश्यक आहे. ‘आपण एक चांगला, प्रामाणिक, संवेदनशील आणि जबाबदार माणूस बनणे हीच शिक्षकासाठी सर्वात मोठी गुरुदक्षिणा आहे’ या विधानातून लेखिकेने विद्यार्थ्यांची सामाजिक जबाबदारीही स्पष्ट केली आहे.

सारांश

तंत्रज्ञानाच्या प्रचंड प्रसारातही माहितीचे विवेकात रूपांतर करणारा, जीवनमूल्ये रुजवणारा आणि राष्ट्रनिर्मितीचा पाया रचणारा शिक्षक हा काळाच्या प्रवाहात सदैव शाश्वत व अनिवार्य मार्गदर्शकच राहील.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: