Loading ...

विचार, प्रश्न आणि क्रांतीचे गणित: परिवर्तनाचा शोध

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांचा ‘विचार, प्रश्न आणि क्रांतीचे गणित: परिवर्तनाचा शोध’ हा संपादकीय लेख. नक्की वाचा.

विचार, प्रश्न आणि क्रांतीचे गणित: परिवर्तनाचा शोध

सध्याच्या डिजिटल व धकाधकीच्या युगात वैचारिक सुष्कता आणि लोकशाही मूल्यांचे होणारे अवमूल्यन…

विचार, प्रश्न आणि क्रांतीचे गणित: परिवर्तनाचा शोध

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते आणि संपादक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत लेख हा समकालीन महाराष्ट्रातील सामाजिक, राजकीय आणि वैचारिक उदासीनतेवर परखड प्रकाश टाकणारा एक महत्त्वपूर्ण वैचारिक दस्तऐवज आहे. पुण्याच्या सांस्कृतिक कट्ट्यांपासून ते डिजिटल युगातील आभासी विश्वापर्यंतचा प्रवास अधोरेखित करत, लेखक विचार, संवाद आणि क्रांती या त्रिसूत्रीच्या आधारे खऱ्याखुऱ्या परिवर्तनाची दिशा शोधण्याचा प्रयत्न करतात. आजच्या समाजमनातील हॅशटॅग संस्कृती, प्रश्न विचारण्याच्या अधिकारावर आलेली बंधने आणि विकासाची दिखाऊ रूपे यांच्यावर अत्यंत मार्मिक भाष्य करणारा हा लेख वाचकांना आत्मपरीक्षणास प्रवृत्त करतो.

‘यथा मतिस्तथा गतिः’

पुण्याची ‘दुपारची झोप’ आणि तिथल्या कट्ट्यांवर रंगणाऱ्या ‘वैचारिक गप्पा’ जगजाहीर आहेत. चहाच्या मजेत जगाचे राजकारण बदलून टाकणारे आपले पुणेकर, स्वतःच्या गल्लीतील खड्डा किंवा मेट्रोच्या खांबाखाली अडकलेला श्वास मात्र विसरून जातात. ‘यथा मतिस्तथा गतिः’ (जशी बुद्धी तशी गती) या न्यायाने आज आपल्या सामाजिक आणि राजकीय पटलावर हेच घडत आहे. आपण विचार करतो की नाही, आणि करत असू तर तो नेमका कोणाचा विचार असतो? याचे उत्तर शोधताना एका समीकरणाची प्रकर्षाने आठवण होते—विचार + प्रश्न/संवाद + क्रांती = सार्थक परिवर्तन. हे समीकरण कागदावर जितके सोपे वाटते, प्रत्यक्षात ते तितकेच गुंतागुंतीचे आणि प्रसववेदना देणारे बनले आहे.

विचार

पहिली पायरी म्हणजे ‘विचार’. आजचा सुशिक्षित समाज, विशेषतः सोशल मीडियाच्या अल्गोरिदमने जखडलेला नागरिक, स्वतः विचार करणे सोडून ‘फॉरवर्डेड’ विचारांचा पाईक झाला आहे. पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेज रस्त्यावरून जाताना किंवा बालगंधर्व रंगमंदीराच्या कट्ट्यांवर बसताना जुन्या आगरकरांची आठवण येते, ज्यांनी बुद्धीप्रामाण्यवादाचा भक्कम पायंडा पाडला. पण आज? ‘दुसऱ्याच्या डोळ्यातले कुसळ दिसते, पण स्वतःच्या डोळ्यातला मुसळ दिसत नाही’ या उक्तीप्रमाणे आपली अवस्था झाली आहे. आज विचार करण्यावर एकप्रकारची अदृश्य वैचारिक बंदी आली असून, ‘विचारस्वातंत्र्याच्या मृत्यूनंतर’ नुसते ‘हॅशटॅग’ आणि २४ तासांत विरघळून जाणारे डिजिटल ट्रेंड्स उरले आहेत.

प्रश्न आणि संवाद

दुसरी पायरी अत्यंत महत्त्वाची आहे—‘प्रश्न आणि संवाद’. भारतीय संविधानाने नागरिकांना दिलेला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम १९) हा लोकशाहीचा प्राण आहे. परंतु, आजची व्यवस्था अशी उभी राहिली आहे की, प्रश्न विचारणाऱ्याला थेट ‘राष्ट्रविरोधी’ किंवा ‘खोडा घालणारा’ ठरवले जाते. ‘तोंड दाबून बुक्क्याचा मार’ देण्याची ही नवी पद्धत टीव्ही स्टुडिओपासून गल्लीबोळापर्यंत रुजली आहे. नागरिक आता प्रश्न विचारणारे राहिले नाहीत, तर ते व्यवस्थेचे मूक ‘उपभोक्ता’ बनले आहेत. पुण्यात मेट्रो आली, उड्डाणपूल झाले, पण या विकासाच्या नावाखाली सामान्य माणसाचे जगणे किती सुसह्य झाले, हा साधा प्रश्न विचारला की यंत्रणेच्या पायाखालची जमीन सरकते. संवाद हरवल्यामुळेच आज समाजात दुभंगलेपण वाढले आहे.

क्रांती

तिसरी आणि निर्णायक पायरी म्हणजे ‘क्रांती’ किंवा ‘परिवर्तन’ (Revolut). आजकाल ‘क्रांती’ हा शब्द इतका स्वस्त झाला आहे की, दोन ओळींची फेसबुक पोस्ट लिहिली की क्रांती झाल्यासारखे आनंदोत्सव साजरे केले जातात. महामानव महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी घडवलेली क्रांती ही केवळ घोषणाबाजीतून नव्हे, तर संघर्षातून आणि विचारांच्या पायावर उभी राहिली होती. कवी कालिदासाने म्हटल्याप्रमाणे—‘क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे’ (महान कार्याची सिद्धी बाह्य साधनांवर नव्हे, तर विचारांच्या व सत्त्वाच्या बळावर होते). क्रांती म्हणजे जुन्याला केवळ विरोध नव्हे, तर मानवी मूल्यांचा स्वीकार करणारी नवी रचना उभी करणे.

सार्थक परिवर्तन

जेव्हा हे समीकरण प्रत्यक्षात उतरते, तेव्हा त्याची परिणीती ‘सार्थक परिवर्तन’ मध्ये होते. हे परिवर्तन केवळ इमारतींचे किंवा रस्त्यांचे नसते, तर ते माणसाच्या सुसंस्कृत मानसिकतेचे असते. जोपर्यंत आपण सत्तेला प्रश्न विचारण्याची ताकद गमावत नाही आणि स्वतःच्या विचारांची चिकित्सा करण्याची तयारी ठेवतो, तोपर्यंत हे परिवर्तन कागदावरून प्रत्यक्षात उतरू शकणार नाही. नाहीतर आपली अवस्था अशी होईल की, आपण बुलेट ट्रेनने किंवा मेट्रोने प्रवास करू, पण विचारांच्या बाबतीत मात्र अजूनही कालबाह्य मानसिकतेच्या बैलगाडीतच अडकलो असू!

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख पुण्यातील स्थानिक संस्कृती आणि तिथल्या तथाकथित ‘कट्टा संस्कृती’च्या माध्यमातून आधुनिक भारतीय समाजातील बौद्धिक कोंडीवर अत्यंत परखडपणे बोट ठेवतो. चहाच्या कप्प्यावर बसून जागतिक राजकारणावर चर्चा करणाऱ्या, परंतु आपल्याच परिसरातील मूलभूत प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या मध्यमवर्गीय मानसिकतेवर लेखकाने मार्मिक उपहास केला आहे. ‘यथा मतिस्तथा गतिः’ या सुभाषितातून त्यांनी समाजाची बौद्धिक दिशा आणि त्याची प्रत्यक्ष गती यातील विसंगती अत्यंत प्रभावीपणे अधोरेखित केली आहे.

लेखाचा मध्यवर्ती भाग आधुनिक तंत्रज्ञान आणि समाजमाध्यमांच्या प्रभावामुळे निष्प्रभ झालेल्या स्वतंत्र विचारशक्तीवर प्रकाश टाकतो. लोकशाहीचा कणा मानला जाणारा ‘विचार’ आज सोशल मीडियाच्या अल्गोरिदम आणि ‘फॉरवर्डेड’ संदेशांच्या कैदेत अडकला आहे. आगरकरांच्या बुद्धीप्रामाण्यवादाच्या वारशाची आठवण करून देत लेखक विचारस्वातंत्र्याच्या मृत्यूनंतर निर्माण झालेली पोकळी स्पष्ट करतात. “आज विचार करण्यावर एकप्रकारची अदृश्य वैचारिक बंदी आली असून, ‘विचारस्वातंत्र्याच्या मृत्यूनंतर’ केवळ ‘हॅशटॅग’ आणि चोवीस तासांत विरघळून जाणारे डिजिटल ट्रेंड्स उरले आहेत” हे विधान आजच्या आभासी वास्तवावर तीव्र प्रहार करते.

लोकशाहीच्या दुसऱ्या स्तंभावर म्हणजेच ‘प्रश्न आणि संवाद’ या संकल्पनेवर भाष्य करताना, लेखकाने असहमत असणाऱ्यांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी निदर्शनास आणून दिली आहे. आज प्रश्न विचारणाऱ्याला देशद्रोही किंवा खोडा घालणारा ठरवण्याची प्रवृत्ती लोकशाहीसाठी घातक ठरत आहे. मेट्रो आणि उड्डाणपुलांच्या भौतिक विकासापलीकडे जाऊन सर्वसामान्य माणसाच्या जगण्याचा दर्जा उंचावल्याशिवाय विकासाचे खरे मर्म कळणार नाही, हा विचार या विश्लेषणाचा गाभा आहे.

शेवटच्या टप्प्यात ‘क्रांती’ या शब्दाचा झालेला बाजार आणि त्याचे तात्त्विक अवमूल्यन लेखक अत्यंत डोळ्यात अंजन घालणाऱ्या भाषेत मांडतात. महात्मा फुले, शाहू-आंबेडकरांचा संघर्षमय वारसा आणि कालिदासाचे सुभाषित ‘क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे’ यांच्या आधारे क्रांतीच्या खऱ्या अर्थाची पुनर्मांडणी करण्यात आली आहे. भौतिक प्रगती आणि मानसिक प्रगतीमधील दरी दर्शवणारे शेवटचे वाक्य वाचकांना आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडते—“आपण बुलेट ट्रेनने किंवा मेट्रोने प्रवास करू, पण विचारांच्या बाबतीत मात्र अजूनही कालबाह्य मानसिकतेच्या बैलगाडीतच अडकलो असू!”

सारांश

भौतिक प्रगतीसोबतच स्वतंत्र विचार, निर्भीड प्रश्नविचार आणि मानवी मूल्यांची कास धरल्याशिवाय खऱ्याखुऱ्या व सार्थक परिवर्तनाची प्रचिती येणार नाही.

हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेत कोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीत सर्व पहा अधिक वाचा उत्तर द्या उत्तर रद्द करा हटवा द्वारे स्वगृह पाने पाने सर्व पहा तुमच्यासाठी सुचवलेले विभाग संग्रह शोधा सर्व पोस्ट आपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाही स्वगृहाकडे रविवार सोमवार मंगळवार बुधवार गुरुवार शुक्रवार शनिवार रवी सोम मंगळ बुध गुरु शुक्र शनी जानेवारी फेब्रुवारी मार्च एप्रिल मे जून जुलै ऑगस्ट सप्टेंबर ऑक्टोबर नोव्हेंबर डिसेंबर जाने फेब्रु मार्च एप्रि मे जून जुलै ऑग सप्टें ऑक्टो नोव्हें डिसें आत्ताच १ मिनिटापूर्वी $$1$$ मिनिटांपूर्वी १ तासापूर्वी $$1$$ तासांपूर्वी काल $$1$$ दिवसांपूर्वी $$1$$ आठवड्यांपूर्वी ५ आठवड्यांपेक्षा अधिक पूर्वी अनुयायी अनुसरण करा हे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे १: सामायिक करा २: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहे Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy विषय सूची