अट तशी सोपीच…: मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची ‘अट तशी सोपीच…’ ही मराठी कविता.

हर्षद खंदारे यांची ही कविता शब्दांच्या पलीकडची अथांगता आणि सृजनाचे मूक मर्म अचूकतेने उलगडणारी एक संवेदनशील रचना आहे…

अट तशी सोपीच…

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

हर्षद खंदारे यांच्या प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व मानवी भावनांच्या सूक्ष्म स्पंदनांनी आणि निसर्गाच्या साध्या-सोप्या पण गहिऱ्या रूपांनी समृद्ध झालेले आहे.

या कवितेचा अंतर्गत मतीतार्थ स्पष्ट करताना कवीची भूमिका अशी आहे की, ‘माझ्या शब्दांना समजून घेणे तसे सोपे आहे, पण त्यासाठी एक सोपी अट असते.’ ज्या प्रकारे अथांग समुद्र आपल्या विशालतेत सूर्यासारख्या तेजाला सामावून घेतो, तसेच कवीचे हे तेजस्वी शब्द वाचकाला आपल्या विशाल दृष्टीत सामावून घेता आले पाहिजेत. कवीचे हे शब्द सहजासहजी कोणालाही बिलगत नाहीत; कारण ते पिसाट वाऱ्यासारखे वेगवान आणि अनाकलनीय आहेत, ज्यांचे मूळ आश्रयस्थान किंवा अंतिम घर हे ‘मिट्टमिट्ट काळोखाच्या’ म्हणजेच एका अर्थाने वैश्विक रहस्याच्या गर्भात दडलेले असते.

अथांग निळी नजर, केशरी सूर्य आणि हा सखोल अंधार यांसारख्या घटकांमधून कवीने मानवी मनातील प्रकाश-छायेचा आणि एकाकीपणाचा अत्यंत प्रभावी प्रवास मांडला आहे, ज्यामुळे आशय अधिक समृद्ध, तात्विक आणि बहुपेडी बनतो.

शब्दांना माझ्या समजावून घेण्या अट तशी सोपीच असे! पेरून घेता आला पाहिजे सूर्य केशरी, निळ्या निरागस अथांग नजरेतिरी. सहजासहजी बिलगत नाही; सोसत नाही पिसाट हा वारा. मिट्टमिट्ट काळोखाखेरीज याचा कुठला गाव नसे!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना:

‘अट तशी सोपीच…’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना शब्दांच्या आकलनापलीकडच्या आणि अथांग अनुभवाशी निगडित आहे. कवीच्या मते, ‘शब्दांना माझ्या समजावून घेण्या / अट तशी सोपीच असे!’ परंतु ही सोपी वाटणारी अट प्रत्यक्षात एका विशिष्ट आत्मिक, विशाल दृष्टिकोनाची आणि संवेदनक्षम प्रवासाची मागणी करते.

भावगती:

कवितेची भावगती सुरुवातीला शांत व संथ असली, तरी ती हळूहळू एका गहन चिंतनाकडे आणि निसर्गप्रतीकांच्या संयोजनाकडे सरकते. ‘सूर्य केशरी / निळ्या निरागस / अथांग नजरेतिरी’ या ओळींमधून भावगती एका दृश्य आणि अफाट अवकाशात प्रवेश करते, जिथे भावनांना शब्दांतून नव्हे तर अनुभवातून आणि मनाच्या विशालतेतून पेरून घ्यावे लागते.

शैलीवैशिष्ट्ये:

खंदारे यांच्या लेखनशैलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची मितभाषी पण नेमकी शब्दकळा. कवीने अवघ्या काही ओळींमध्ये मोठ्या तात्विक आणि भावनिक सत्यांना आकार दिला आहे. व्याकरणाची अचूकता, सुसंवादी पदरचना आणि विरामचिन्हांची योग्य मांडणी केल्यामुळे या कवितेचा आंतरिक संघर्ष अधिक ठळकपणे समोर येतो. कवीचा मूळ आवाज आणि भावसूर यात पूर्णपणे अबाधित राहिला आहे.

प्रतीकात्मकता:

कवितेतील प्रतीके अत्यंत बोलकी आहेत. ‘पिसाट हा वारा’ आणि ‘मिट्टमिट्ट काळोखाखेरीज’ ही प्रतीके मानवी जीवनातील अस्थैर्य, संघर्ष आणि एकाकीपणाचे अचूक चित्रण करतात. वारा सहजपणे बिलगत नाही आणि तो सोसतही नाही, तर या सगळ्या प्रवासात केवळ ‘मिट्टमिट्ट काळोखाखेरीज’ (ज्याला कवीने शब्दांचे अंतिम घर म्हटले आहे) दुसरा कोणताही आश्रय उरत नाही. ही प्रतीकात्मकता कवितेला एका सार्वत्रिक आणि वैश्विक पातळीवर नेऊन ठेवते.

परिणामकारकता:

कवितेची परिणामकारकता तिच्या शेवटात आणि संवादात्मक टोनमध्ये दडलेली आहे. ‘याचा कुठला गाव नसे!’ हे उद्गार कवितेला एका वेगळ्याच विदारक आणि खोल सत्यावर येऊन थांबवतात. भावनांचा, शब्दांचा आणि संघर्षाचा हा प्रवास असा आहे, ज्याला कोणतीही ठराविक भौगोलिक सीमा नाही; तो अनंततेत आणि अथांगतेत विलीन होणारा आहे, ज्यामुळे वाचकाच्या मनावर एक चिरंतन गारुड तयार होते.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

अट: कविता समजून घेण्यासाठी किंवा अनुभवण्यासाठी कवीने घातलेला पूर्वअटीचा नियम किंवा निकष.
पेरून घेणे: केवळ वरवर न वाचता, शब्दांचे भाव वाचकाच्या मनात किंवा दृष्टिकोनात रुजवून घेणे, आत्मसात करणे.
अथांग: ज्याला कोणतीही सीमा किंवा अंत नाही असा, अफाट, अगाध (येथे आकाशाची किंवा निळ्या निरागस नजरेची विशालता दर्शवण्यासाठी वापरला आहे).
नजरेतिरी: नजरेच्या काठावर किंवा सीमेवर; दृष्टिपथाच्या टोकावर जिथे नजर विसावते.
सहजासहजी: कुठल्याही विशेष प्रयासाविना किंवा अगदी सहजतेने (येथे शब्द सहजासहजी मानवाच्या आकलनात येत नाहीत, या संदर्भात).
बिलगत नाही: जवळ येत नाही, मिठी मारत नाही किंवा घट्ट नाते जोडत नाही (शब्दांची अनाकल्यता आणि अलिप्तता दर्शवण्यासाठी).
पिसाट: वेडापिसा झालेला, अफाट वेगाचा, अनियंत्रित आणि आक्रमक (येथे वाऱ्याच्या उग्र आणि अनाकलनीय स्वरूपासाठी).
मिट्टमिट्ट काळोख: अत्यंत दाट, गडद आणि घनदाट अंधार; कवीने ही शब्दरचना ‘ब्लॅक होल’ (Black Hole) या अर्थाने वापरली असून, जिथून शब्दांची उत्पत्ती होते किंवा ज्याचे अंतिम घर या अथांग अंधारात सामावलेले आहे असा वैश्विक व अनाकलनीय अंधार.
गाव नसे: ज्याला कोणतीही ठराविक भौगोलिक सीमा, हद्द किंवा स्थिर आश्रयस्थान नाही असा (अनंततेत किंवा शून्यात विलीन होणारे असीम स्वरूप).

सारांश

शब्दांमागील मूक अनुभूती आणि अंधार-प्रकाशाच्या प्रवासाची अथांगता अत्यंत संवेदनशीलतेने टिपणारी ही एक महत्त्वाची व विचारप्रवर्तक काव्यरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

निनावी०६ सप्टेंबर, २०२६
ही कविता अत्यंत चिंतनीय आहे.. मनाच्या जडत्वाला हादरे देऊन त्याची दृष्टी सूक्ष्म करते. जी माणसे आत्मचिंतन करण्यास इच्छुक असतात, त्यांच्यासाठी ही कविता आणि त्याचं विश्लेषण वाचणे म्हणजे सहजपणे ध्यानावस्थेत प्रवेश करणेच आहे.. खंदारे यांची 'मी मनाच्या खोल दरीत बंजी जम्पिंग करतोय' ही कविता सुद्धा अशाच प्रकारे विचार करायला लावणारी आहे.. खूप छान..
उत्तर द्याहटवा
प्रत्युत्तरे

टिप्पणी जोडा

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.