सत्तेचा उन्माद आणि सोयीचा अस्मितावाद (हर्षद खंदारे)

सत्तेचा उन्माद, भोंदूगिरी आणि जातीच्या राजकारणावर भाष्य करणारा 'मराठीमाती'च्या 'ब्र' सदरातील हर्षद खंदारे यांचा परखड लेख.

सत्तेचा उन्माद - हव्यासातून निर्माण होणारा अहंकार, अंधश्रद्धा आणि अस्मितांच्या राजकारणामुळे समाजातील मूलभूत प्रश्न कसे झाकोळले जातात, याचे परखड विश्लेषण...

सत्तेचा उन्माद आणि सोयीचा अस्मितावाद

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

इतिहासाची पाने उलटली की सत्तेची अभिलाषा ही मानवी प्रवृत्ती किती तीव्र आहे, हे प्रकर्षाने जाणवते. सत्ता मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी मानवाने जे क्रूर खेळ खेळले, त्यापुढे निसर्गाची संकटेही फिकी वाटतात. जेव्हा सत्ताधीश अहंकाराने आंधळा होतो आणि त्याला सत्तेच्या सिंहासनाशिवाय काहीच दिसत नाही, तेव्हा समाजाच्या अधःपतनाची प्रक्रिया सुरू होते.

सत्ता—हा शब्द जितका आकर्षक, तितकाच भयावहही आहे. इतिहासाची पाने उलटली की वारंवार एकच चित्र समोर येते: सत्तेसाठीचा हव्यास आणि त्या हव्यासापोटी माणसाने केलेली अमानुष कृत्ये. सत्तेची अभिलाषा जेव्हा विवेकावर मात करते, तेव्हा ती केवळ राजकीय साधन राहत नाही; ती एक विकृती बनते. आणि हीच विकृती समाजाच्या अधःपतनाची नांदी ठरते. माझ्या मते, आजच्या काळातील सर्वात धोकादायक गोष्ट म्हणजे सत्तेचा उन्माद. सत्ताधीश जेव्हा स्वतःच्या अहंकाराच्या कैदेत अडकतो, तेव्हा त्याला वास्तव दिसेनासे होते. हजारो निष्पापांच्या वेदना, त्यांच्या आयुष्यांची राख—हे सर्व त्याच्यासाठी केवळ आकडे ठरतात. मृत्यूची संवेदना हरवलेली ही माणसे त्या विनाशातूनच स्वतःची ताकद उभी करतात. ही अवस्था केवळ राजकीय अपयश नाही; ती मानवीतेच्या पराभवाची नोंद आहे. आज सत्तेचा खेळ अधिक सूक्ष्म झाला आहे. तो उघड हिंसाचारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तो आता मनांवर, श्रद्धांवर आणि अस्मितांवर खेळला जातो. भोंदूबाबा ही या खेळातील एक महत्त्वाची कडी बनली आहे. धर्माच्या आडून सामान्यांच्या भीती, असुरक्षितता आणि श्रद्धेचा गैरफायदा घेतला जातो. विवेकाला बाजूला सारून अंधश्रद्धेचे जाळे विणले जाते आणि त्यातून सत्तेला पोषक अशी मतांची फौज तयार होते. ही प्रक्रिया जितकी सूक्ष्म, तितकीच घातक आहे. याहूनही वेदनादायक म्हणजे आपल्या इतिहासाचा होत असलेला गैरवापर. ज्या महापुरुषांनी समता, न्याय आणि मानवी मूल्यांसाठी आयुष्य वेचले, त्यांनाच आज संकुचित चौकटीत बंदिस्त केले जात आहे. त्यांच्या विचारांची धार बोथट करून त्यांच्या प्रतिमा पुढे केल्या जातात. पुतळे उभे राहतात, पण विचार पडद्याआड जातात. या प्रक्रियेतून समाजात फूट पाडणे अधिक सोपे होते. जात आणि धर्म यांच्या नावाने उभ्या केलेल्या भिंती इतक्या उंचावतात की, त्यामागे भूक, बेरोजगारी आणि शिक्षण यांसारखे मूलभूत प्रश्न पूर्णपणे लुप्त होतात. मुळात सत्ता ही लोककल्याणासाठी असते—हा साधा, पण अत्यंत महत्त्वाचा विचार आपण विसरत चाललो आहोत. जेव्हा सत्तेचा केंद्रबिंदू ‘मी’ आणि ‘माझा अहंकार’ हा होतो, तेव्हा सामान्य माणूस केवळ एक संख्या बनतो. त्याच्या वेदना, त्याच्या आशा-अपेक्षा यांना काहीच महत्त्व उरत नाही. सत्तेची इमारत भक्कम करण्यासाठी त्यालाच इंधन म्हणून वापरले जाते—जात, धर्म आणि अस्मितांच्या आगीत. प्रश्न असा आहे की, आपण या सगळ्याकडे कसे पाहतो? आपण केवळ प्रेक्षक राहणार आहोत, की या विकृत सत्तेविरुद्ध आवाज उठवणार आहोत? जोपर्यंत आपण स्वतःला अस्मितांच्या मोहात अडकवून घेतो, तोपर्यंत आपणच या खेळातील प्यादे बनतो. आणि मग ‘ताजे बळी’ ही संकल्पना केवळ शब्दात राहत नाही—ती वास्तव बनते. म्हणूनच, आज सर्वात जास्त गरज आहे ती विवेकाची. सत्तेच्या या उन्मादाला ओळखण्याची, त्याच्या आड लपलेल्या हेतूंना समजून घेण्याची आणि त्याविरुद्ध ठामपणे उभे राहण्याची. सत्तेने विवेकाचा आणि इतिहासाचा घास घेऊ नये—इतकीच साधी, पण अत्यावश्यक अपेक्षा.

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.