एकदा स्वतःला भेटून घे - मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी प्राध्यापक विलास डोईफोडे यांची ‘एकदा स्वतःला भेटून घे’ ही मराठी कविता.

अंतर्मुख व्हायला लावणारी आणि मानवी स्वभावधर्मावर भाष्य करणारी एक प्रबोधनात्मक गझलसदृश रचना...

एकदा स्वतःला भेटून घे

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कविता मानवाच्या बाह्यमुखी प्रवृत्तीवर प्रहार करताना त्याला आत्मशोधाचा मार्ग दाखवते. आजचा माणूस सामाजिक जगरहाटीत इतका गुंतला आहे की, त्याचे स्वतःच्या अंतर्मनाशी असलेले नाते तुटले आहे. हे तुटलेले नाते पुन्हा जोडण्यासाठी कवीने येथे सुसंवादाचे आवाहन केले आहे. भौतिक यशाच्या मागे धावताना मागे सुटलेली स्वप्ने, दुरावलेली नाती आणि स्वतःची उपेक्षित झालेली ताकद यांची जाणीव करून देणारे हे भावविश्व अत्यंत वास्तववादी आणि प्रेरणादायी आहे.

काही सांगायचे असेल तर जरा ऐकून घे, तुझ्यातल्या तुला एकदा भेटून घे. दुनियादारीच्या नशेत भुलला आहेस स्वतःला, राहिलेली स्वप्ने पुन्हा एकदा आठवून घे. सोड आता सवय परक्यांत डोकावण्याची, स्वतःचे उसवलेले अस्तित्व आधी शिवून घे. अडगळीत पडलेली आहेत काही नाती, झटकून गर्व, संवाद पुन्हा साधून घे. सध्या नकोच हिशेब झालेल्या जखमांचा, कप्पा मनाचा तेवढा बंद करून घे. हातांवरील रेषांचा सोड नाद आता, मनगटाची ताकद तू अजमावून घे. उपेक्षित आहेत हृदयात क्षण सौख्याचे, शोधून त्यांतले काही, हळुवार गोंजारून घे. लाख उपकारांवर भारी पडते एकच चूक, व्यक्त होण्याआधी एकदा आरसा पाहून घे.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती: ‘एकदा स्वतःला भेटून घे’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ‘स्व’ची ओळख आणि आत्मपरीक्षण या सूत्राभोवती फिरते. जगाच्या व्यापात स्वतःला विसरलेल्या व्यक्तीला पुन्हा एकदा स्वतःच्या अस्तित्वाकडे वळवण्याचा प्रयत्न यात दिसून येतो. कवितेची भावगती संथ तरीही प्रवाही आहे. सुरुवातीला स्व-संवादाची गरज मांडल्यानंतर, ही रचना हळूहळू नाती, कर्तृत्व आणि सामाजिक वागणुकीतील त्रुटींवर बोट ठेवत अंतिम सत्याकडे नेते. प्रत्येक कडव्यातून एक नवा उपदेश मिळतो, जो वाचकाला अंतर्मुख होण्यास प्रवृत्त करतो. शैलीवैशिष्ट्ये व रचना: ही रचना गझल या काव्यप्रकाराशी जवळीक साधणारी असून यात ‘घे’ या शब्दाचा वापर करून साधलेले अंत्यानुप्रास रचनेला एक विशिष्ट लय प्रदान करतात. भाषेचा पोत साधा, ओघवता पण प्रभावी आहे. कवीने उपदेशात्मक शैलीचा वापर करताना कुठेही क्लिष्टता येऊ दिलेली नाही. क्रियापदांचा चपखल वापर आणि थेट संबोधन यामुळे कविता थेट वाचकाशी संवाद साधते. व्याकरणिक संस्कारांनंतर रचनेतील सुटसुटीतपणा अधिक स्पष्ट झाला असून, शब्दांची निवड अर्थाला अधिक गडद करते. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता: कवितेत वापरलेली ‘उसवलेले शिवणे’, 'अडगळीतली नाती' आणि ‘हातावरच्या रेषा’ ही प्रतीके मानवी आयुष्यातील संघर्षाचे आणि हतबलतेचे दर्शन घडवतात. नशिबापेक्षा कर्तृत्वावर विश्वास ठेवण्याचा दिलेला संदेश कवितेची परिणामकारकता वाढवतो. विशेषतः शेवटच्या कडव्यात आरसा पाहण्याचे प्रतीक वापरून कवीने आत्मपरीक्षणाची जी निकड मांडली आहे, ती मानवी अहंकाराला छेद देणारी आहे. स्वतःच्या चुकांचे भान ठेवणे हाच जीवनाचा खरा आरसा असल्याचे ही रचना अधोरेखित करते. सारांश: बाह्य जगातील विसंगती बाजूला सारून स्वतःच्या क्षमतांची आणि त्रुटींची जाणीव करून घेण्याचा मौलिक संदेश देणारी ही एक चिंतनशील रचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.