उपाशी चुलीचा हुंदका - मराठी कविता (नरेश रावताला)

उपाशी चुलीचा हुंदका (मराठी कविता) - मराठीमाती डॉट कॉम चे सभासद कवी नरेश रावताला यांची उपाशी चुलीचा हुंदका ही मराठी कविता.

ही कविता ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील गरिबी, भूक आणि एका आईच्या मूक संघर्षाचे करुण चित्रण करणारी भावोत्कट रचना आहे...

उपाशी चुलीचा हुंदका

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘उपाशी चुलीचा हुंदका’ ही कविता मानवी अस्तित्वाच्या मूलभूत गरजेसाठी चाललेल्या संघर्षाला वाचा फोडते. कवीने यात केवळ अन्नाचा अभाव चित्रित न करता, त्या अभावापोटी कुटुंबाच्या मानसिक आणि भावनिक स्थितीवर होणारे आघात टिपले आहेत. झोपडी, चूल आणि रिकामे भांडे या प्रतिमांतून दारिद्र्याचे दाहक वास्तव मांडतानाच, आईच्या रूपातील वात्सल्याचा आणि सोशिकतेचा पदरही येथे उलगडला जातो. ही रचना एका बाजूला निसर्गाची साथ आणि दुसऱ्या बाजूला व्यवस्थेची अनास्था यांच्यातील संघर्षावर भाष्य करते.

चुलीपाशी बसलेली आई धुराकडे पाहत राहते, भांड्यात काही नसतानाही भुकेला धीर देत राहते. उपासलेल्या पोटाचा आवाज झोपडीत फिरत राहतो, अन् रिकाम्या ताटात मौनच वाढत राहतो. भाकर नसली तरी मायेचा घास मिळतो, आईच्या डोळ्यांतून भुकेचा इतिहास झिरपतो. लहान लेकरांच्या डोळ्यांत प्रश्नांचे ढग दाटतात, ‘आज खायला काय?’ या प्रश्नाने हृदयाचे तुकडे होतात. जंगल देते कंद, माती देते आशेचा आधार, पण उपासमार रोजच घेते जगण्याची परीक्षा फार. धुरकट छपराखाली स्वप्नंही उपाशी झोपतात, अन् रात्रीच्या शांततेत हुंदकेच गीत गातात. चुलीचा धूर साक्षी आहे या मूक वेदनेचा, अन् आईचा निःशब्द त्याग जगण्याच्या संघर्षाचा. भूक ही फक्त पोटाची नसते, ती असते परिस्थितीची जखम, ज्याला ना औषध मिळते, ना मिळतो न्यायाचा मलम. उपाशी चुलीचा हुंदका डोंगरात हरवून जातो, पण प्रत्येक सकाळी तोच संघर्ष पुन्हा उभा राहतो.

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही केवळ पोटाची भूक नसून ती परिस्थितीने दिलेली एक चिरंतन जखम आहे. कवीने चुलीतील धूर आणि आईच्या डोळ्यांतील पाणी यांची केलेली तुलना कमालीची प्रभावी ठरली आहे. अन्नाविना रिकामी असलेली भांडी आणि तरीही लेकरांना धीर देणारी आई, यांतील विरोधाभास कवितेच्या भावगतीला अधिक गडद करतो. ही कविता वाचताना केवळ एका घराची व्यथा समोर येत नाही, तर ती एका विशिष्ट वर्गाच्या जगण्याचा परिच्छेद बनते. शैलीचा विचार करता, कवीने अत्यंत साध्या पण काळजाला भिडणाऱ्या शब्दांची निवड केली आहे. कवितेतील ओळींमध्ये एक संथ लय आहे, जी त्या घरातील संथपणे वाहणाऱ्या दुःखाशी सुसंगत वाटते. प्रश्नांचे ढग दाटणे किंवा स्वप्नांचे उपाशी झोपणे यांसारखी कल्पनेतील सजीवता कवितेच्या आशयाला व्यापक बनवते. प्रतिमांच्या स्तरावर, ‘जंगल’ आणि ‘माती’ हे घटक केवळ भौगोलिक संदर्भ न राहता ते जगण्याचे आधारस्तंभ म्हणून समोर येतात, जे निसर्गाची मानवाप्रती असलेली उदारता अधोरेखित करतात. या रचनेची परिणामकारकता तिच्या शेवटच्या कडव्यात अधिक जाणवते. हुंदका डोंगरात हरवून जाणे ही प्रतिमा त्या वेदनेचे एकाकीपण दर्शवते. संघर्ष संपण्याऐवजी तो दररोज नवीन रूपाने उभा ठाकतो, हे वास्तव मांडून कवीने कवितेचा शेवट एका अस्वस्थ करणाऱ्या वळणावर केला आहे. न्यायाचा मलम न मिळणे हे विधान केवळ वैयक्तिक दुःख न राहता ते सामाजिक विषमतेवर केलेले मार्मिक भाष्य ठरते. एकंदरीत, ही कविता वाचकाच्या संवेदनांना आवाहन करण्यात यशस्वी होते. सारांश: दारिद्र्य आणि उपासमारीच्या झळा सोसणाऱ्या एका कुटुंबाची व्यथा मांडतानाच ही कविता आईची ममता आणि जगण्याची जिद्द यांचे हृदयस्पर्शी दर्शन घडवते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.