नियतीचा अदृश्य तडा - मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी विलास डोईफोडे यांची ‘नियतीचा अदृश्य तडा’ ही मराठी कविता.

मानवी प्रयत्न आणि अदृश्य नियती यांच्यातील संघर्षावर भाष्य करणारी ही एक चिंतनशील कविता आहे...

नियतीचा अदृश्य तडा

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेतून मानवी जीवनातील अनिश्चितता आणि प्रयत्नांची पराकाष्ठा करूनही येणाऱ्या मर्यादांचे अत्यंत संवेदनशील चित्रण उमटले आहे. कवीने ‘पणती’ आणि ‘ज्योत’ या प्रतीकांचा वापर करून जीवनातील संघर्षाला एक वैश्विक परिमाण दिले आहे. अंधाराशी झुंज देताना येणारे अडथळे केवळ बाह्य नसून, ते नियतीच्या रूपाने कसे आड येतात, याचा शोध या रचनेत घेतलेला दिसतो. आशावाद आणि हतबलता यांच्या सीमारेषेवर उभी असलेली ‘नियतीचा अदृश्य तडा’ ही कविता शेवटी कर्मवादाचा एक सूक्ष्म संदेश देऊन जाते.

कितीदा पेटवू वात, वाऱ्याची नाही साथ; केली भोवती ओंजळ, प्रकाश अडला आत. कितीदा घातले तेल, तेही झिरपले फार; पणतीला तडा अदृश्य, उजेडाचा पडला दुष्काळ. कितीदा काढू काजळी, ज्योत अचानक विझली; सोडून निघाली सावली, तेजास लागली वाळवी. कितीदा करू प्रज्वलित, ओलाव्याने केला घात; फडफडून उडे दीपक, काळोख झाला वाटेत. इच्छा, श्रमाच्या पलीकडे, गूढ नियती वास करे; हातात अपुल्या उरते, सावध प्रयत्न तेवढे.

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही मानवी आवाक्याबाहेरील शक्ती, म्हणजेच ‘नियती’ या तत्त्वाभोवती फिरते. सुरुवातीच्या कडव्यांमध्ये कवीने प्रकाश टिकवून ठेवण्यासाठी केलेल्या धडपडीचे वर्णन केले आहे. वारा, पणतीला गेलेला तडा आणि तेलाचे झिरपणे यातून जीवनातील अनपेक्षित संकटांचे आणि साधनांच्या कमतरतेचे सूचन होते. ही धडपड केवळ भौतिक नसून ती मानसिक स्तरावरचीदेखील आहे, हे ‘प्रकाशाचे आत अडकणे’ या संकल्पनेतून स्पष्ट होते. कवितेची भावगती ही संघर्षाकडून अगतिकतेकडे आणि शेवटी स्वीकाराकडे जाते. ‘तेजास लागली वाळवी’ ही प्रतिमा अत्यंत प्रभावी असून ती यशाच्या किंवा अस्तित्वाच्या मुळाशी असलेल्या क्षयाला अधोरेखित करते. ज्योत विझल्यावर सावलीनेही साथ सोडणे, हे एकाकीपणाचे आणि पूर्ण अंधाराचे प्रतीक आहे. प्रत्येक वेळी पुन्हा नव्याने ‘प्रज्वलित’ करण्याचा प्रयत्न हा मानवी जिद्दीचे लक्षण असला, तरी नियतीचा ‘ओलावा’ त्या जिद्दीलाही सुरुंग लावतो, असे येथे सुचवले आहे. शैलीच्या दृष्टीने पाहता, कवितेत साधे पण अर्थवाही शब्द वापरले आहेत. नादमाधुर्य आणि यमक योजनेमुळे कवितेला एक लय प्राप्त झाली आहे. कवीने निसर्गातील घटकांचा (वारा, प्रकाश, काळोख) वापर करून मानवी भावनांचा पट मांडला आहे. विशेषतः ‘सावध प्रयत्न’ ही शेवटची ओळ कवितेचा नूर बदलून टाकते; ती केवळ हतबलता न दर्शवता, वास्तवाचे भान ठेवून आपले कर्तव्य करत राहण्याची वृत्ती अधोरेखित करते. परिणामकारकतेचा विचार करता, ‘नियतीचा अदृश्य तडा’ ही कविता वाचकाच्या मनात एक प्रकारचे अंतर्मुखत्व निर्माण करते. नियतीचे ‘गूढ’ असणे हे भीतीदायक वाटण्याऐवजी जीवनाचा एक अपरिहार्य भाग म्हणून समोर येते. प्रयत्नांची सीमा संपते तिथे नियती सुरू होते, हे सत्य अत्यंत संयत भाषेत मांडल्यामुळे रचनेला एक तत्वज्ञानात्मक उंची प्राप्त झाली आहे. प्रकाशाचा दुष्काळ आणि काळोखाची व्याप्ती यांमधील द्वंद्व मानवी जीवनाचे शाश्वत सत्य मांडण्यात यशस्वी ठरले आहे. सारांश: मानवी प्रयत्नांच्या मर्यादा स्पष्ट करत नियतीचे अपरिहार्यत्व मांडणारी ही कविता ‘सावध’ कर्मवादाचा पुरस्कार करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.