तुमच्यात आणि माझ्यात - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची तुमच्यात आणि माझ्यात ही मराठी कविता.

मानवाच्या प्रगतीच्या संकल्पनेविरुद्ध निसर्गसंवेदनांची तीव्रता आणि अस्वस्थता अभिव्यक्त करणारी ही कविता आहे...

तुमच्यात आणि माझ्यात

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

ही कविता संवेदनशील मन आणि तथाकथित प्रगतीकेंद्री विचारसरणी यांच्यातील दरी उलगडते. झाडांच्या जाळण्याला उत्सव मानणाऱ्या आणि राखेतील रंग पाहणाऱ्या समाजाच्या विरोधात कवी निसर्गातील प्रत्येक जळणाऱ्या खोडात, गुदमरणाऱ्या श्वासात आणि मातीसोबत चाललेल्या मुळांच्या हिरव्यागार गप्पांत जीवंत वेदना ऐकतो. विकासाच्या गोंगाटात हरवलेली जीवसृष्टी आणि तिची मौनात रूपांतरित झालेली करुणा कवीला अस्वस्थ करते. ‘फरक’ हा शब्द येथे केवळ मतभेद नसून संवेदनशीलतेचा आणि जाणीवेचा मूलभूत विरोधाभास ठरतो.

तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे... की, मृतदेहांना झाडांच्या जाळून तुम्ही उत्सव साजरा करता आणि वाळलेल्या खोडांकडे पाहून काळजात माझ्या अगणित वणवे पेटतात. तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे... की, राख उडताना आकाशात तुम्ही तिला रंगांची उधळण म्हणता आणि धुरात गुदमरणारे श्वास माझे दूर वनराईत जाऊन निजतात. तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे... की, कोसळणाऱ्या वृक्षांच्या गोंगाटात तुम्ही प्रगतीचे ढोल, ताशे, नगारे ऐकता आणि मातीसोबत चाललेल्या मुळांच्या हिरव्यागार गप्पा मला मौनाच्या डोहावर घेऊन जातात. तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे... की, जुन्या जाणत्या हिरव्यागार जंगलात तुम्ही नवं काहीतरी उभं करता आणि त्या मातीखाली गाडलेली पाखरं मला थंड, प्रशस्त ताबूतात अस्वस्थ करतात. तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे... हो, तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे...

संपादकीय विश्लेषण

हर्षद खंदारे हे अत्यंत संवेदनशील कवी असून मराठीमाती डॉट कॉम चे निर्माते आणि मुख्य संपादक म्हणून त्यांनी सातत्याने भाषिक व सांस्कृतिक जाणीव जागृत ठेवली आहे. त्यांच्या कवितेतूनही हीच सामाजिक जबाबदारी प्रकर्षाने जाणवते. ही कविता आशयतः ‘प्रगती’ आणि ‘संवेदनशीलता’ यांच्यातील मूलभूत संघर्ष उलगडते. “तुमच्यात आणि माझ्यात इतकाच फरक आहे” या आवर्तनातून कवीने जाणीवपूर्वक एक द्वंद्वात्मक रचना उभी केली आहे. ‘तुमच्यात’ हा शब्द केवळ एखाद्या व्यक्तीकडे निर्देश करत नाही; तो संपूर्ण उपभोगवादी, विकासकेंद्री मानसिकतेचा प्रतिनिधी ठरतो. त्याच्या विरोधात ‘माझ्यात’ हे अत्यंत सजग, निसर्गाशी तादात्म्य पावलेले, वेदना जाणणारे मन आहे. या दोन भूमिकांमधील अंतर हे भौतिक नसून नैतिक आणि भावनिक आहे, हे कविता प्रभावीपणे दाखवते. कवितेतील प्रतिमा अत्यंत बोलक्या आहेत. झाडांच्या जाळण्याला ‘उत्सव’ म्हणणारा समाज आणि त्या जळत्या खोडांकडे पाहून काळजात वणवे पेटणारा कवी — हा विरोधाभास कवितेचा केंद्रबिंदू आहे. राखेला रंगांची उधळण मानणारी दृष्टी आणि धुरात गुदमरणारे श्वास अनुभवणारी अंतःकरणाची अवस्था यांमधील दरी मानवी असंवेदनशीलतेवर थेट बोट ठेवते. ‘मातीसोबत चाललेल्या मुळांच्या हिरव्यागार गप्पा’ ही प्रतिमा विशेष उल्लेखनीय आहे; ती निसर्गाला जिवंत, संवादक्षम आणि सजीव अस्तित्व म्हणून मांडते. विकासाच्या गोंगाटात हरवलेली ही कुजबूज कवीला ‘मौनाच्या डोहावर’ नेते — येथे मौन हे पराभवाचे नव्हे, तर अंतर्मुखतेचे आणि वेदनेचे प्रतीक ठरते. शेवटच्या कडव्यातील ‘थंड, प्रशस्त ताबूत’ ही प्रतिमा विशेष प्रभावी आहे. जंगलाच्या जागी उभ्या राहणाऱ्या नव्या रचनांना कवी विकास न म्हणता जणू एखाद्या सामूहिक अंत्यसंस्काराचे रूप देतो. या रूपकातून कवितेला तीव्र सामाजिक आशय प्राप्त होतो. शैलीदृष्ट्या कविता साधी, थेट आणि आवर्तनप्रधान आहे; पण तिच्या साधेपणातच तिची ताकद दडलेली आहे. कोणतीही क्लिष्ट अलंकारिकता न वापरता कवीने अत्यंत प्रभावी प्रतिमा उभ्या केल्या आहेत. एकूणच, ही कविता निसर्गनाशाविरुद्धचा केवळ भावनिक उद्गार नाही; ती संवेदनशीलतेचा जाहीरनामा आहे. ‘फरक’ या शब्दाच्या पुनरुक्तीमधून कवी समाजाला आरसा दाखवतो आणि वाचकाला स्वतःची भूमिका ठरवण्यास भाग पाडतो. हर्षद खंदारे यांच्या संपादकीय आणि काव्यदृष्टीचा संगम या कवितेत स्पष्ट जाणवतो — जागरूकता, जबाबदारी आणि अंतःकरणातील अस्वस्थ प्रामाणिकपणा यांचा.

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईनिसर्गपाऊसगावआत्मविश्वासआनंददुःखप्रेमप्रेरणाबाबाबायकोबालकवितामैत्रीविरहशांतताशाळाशिक्षकसामाजिकअंधश्रद्धादेशभक्तीसैनिकशेतकरीप्रवासतिच्यासंघर्षआठवणीराजकीयतरुणाई

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.