तंत्रज्ञानाच्या युगात माणूसपण जपण्याची जबाबदारी

मराठीमाती डॉट कॉमचे सभासद लेखक नरेश रावताला यांचा तंत्रज्ञानाच्या युगात माणूसपण जपण्याची जबाबदारी हा मराठी लेख.

तंत्रज्ञानाच्या वेगवान युगात मानवी मूल्ये आणि संवेदनशीलता जपण्याची गरज अधोरेखित करणारा विचारप्रवर्तक लेख...

तंत्रज्ञानाच्या युगात माणूसपण जपण्याची जबाबदारी

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

या लेखात काय वाचाल

• तंत्रज्ञान माणसाचे जीवन सुलभ करते, पण त्याचा परिणाम विचारांवरही होतो.
• माहितीच्या वेगात सहवेदना आणि चिंतन कमी होत चालले आहे.
• मूल्ये, आत्मपरीक्षण आणि प्रबोधन यांच्याशिवाय समाजाची दिशा हरवू शकते.
• माणुसकी जपली तरच तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने प्रगतीचे साधन ठरेल.

मानवजातीच्या इतिहासात प्रत्येक युगाला स्वतःची ओळख आहे. कधी शेतीप्रधान समाज, कधी औद्योगिक क्रांती, तर कधी ज्ञानयुग. आज आपण उभे आहोत ते तंत्रज्ञानाच्या महायुगात. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, समाजमाध्यमे यांनी माणसाच्या जीवनाचा वेग, व्याप्ती आणि दृष्टी बदलून टाकली आहे. माहिती मिळवण्यासाठी लागणारा वेळ कमी झाला आहे, अंतर संपले आहे, जग हातात आले आहे. पण या सगळ्या प्रगतीसोबत एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो—या वेगवान बदलांत माणूस म्हणून आपण काय मिळवत आहोत आणि काय गमावत आहोत? तंत्रज्ञान स्वतःहून चांगले किंवा वाईट नसते. ते एक साधन आहे. प्रश्न आहे तो वापराचा. चाकाचा शोध लागला तेव्हा तो वाहतुकीसाठी वापरला गेला; त्याच चाकावरून शस्त्रसज्ज रथही तयार झाले. आग घर गरम करते, अन्न शिजवते; पण तीच आग विध्वंसही करू शकते. तंत्रज्ञानाचेही तसेच आहे. ते समाजाला उन्नत करू शकते; पण विचारहीन वापर समाजाला दिशाहीन करू शकतो. आजच्या काळातील सर्वांत मोठा धोका हा बाह्य नाही, तर आंतरिक आहे. माणूस आतून हळूहळू असंवेदनशील होत चालला आहे. सततच्या माहितीच्या माऱ्यामुळे कोणतीही घटना क्षणभर धक्का देते आणि लगेच विसरली जाते. दुःख, हिंसा, अन्याय हे बातमीपुरते उरतात. सहवेदना कमी होते, विचारांची खोली कमी होते. हे बदल एका दिवसात झालेले नाहीत, तर हळूहळू घडलेले आहेत. पूर्वी माणूस थांबायचा, विचार करायचा, अनुभवांवर चिंतन करायचा. आज मात्र थांबणेच जणू गुन्हा ठरला आहे. सतत अपडेट राहणे, सतत प्रतिसाद देणे, सतत दिसत राहणे हीच नवी गरज बनली आहे. या धावपळीत स्वतःकडे पाहण्याची, स्वतःला समजून घेण्याची वेळच उरत नाही. आणि ज्याला स्वतःची ओळख नाही, तो समाजाला काय दिशा देणार? याच ठिकाणी प्रबोधनाची गरज प्रकर्षाने जाणवते. प्रबोधन म्हणजे भाषण नव्हे, घोषणा नव्हे, तर विचार जागे करणे—माणसाला प्रश्न विचारायला लावणे. “मी हे का करतो?”, “याचा परिणाम काय होईल?”, “यातून समाजाला काय मिळते?” असे प्रश्न पडले कीच विवेक जागा होतो. आजच्या तरुण पिढीवर समाजाचे भवितव्य अवलंबून आहे. ही पिढी केवळ उपभोक्ता नाही, तर निर्माती आहे. ती कंटेंट पाहतेच, पण तयारही करते. ती ट्रेंड्स फॉलो करतेच, पण ट्रेंड्स घडवतेही. त्यामुळे तिची जबाबदारी दुप्पट आहे. जे काही ती तयार करते, जे काही ती शेअर करते, ते केवळ वैयक्तिक नसते; ते सामाजिक ठरते. चांगले विचार समाजात शांतपणे पसरतात. त्यांना गाजावाजा नसतो. ते हळूहळू माणसाच्या मनात रुजतात. चांगले साहित्य, प्रेरणादायी अनुभव, प्रामाणिक संघर्षांच्या कथा या माणसाला आतून घडवतात. त्याउलट वाईट विचार झटपट पसरतात. ते आकर्षक असतात; पण उथळ असतात. ते माणसाला विचार करायला नव्हे, तर प्रतिक्रिया द्यायला शिकवतात. आज समाजात अनेक प्रश्न आहेत—असहिष्णुता, हिंसा, स्त्रीविषयक गुन्हे, नैराश्य, एकाकीपणा. या सगळ्यांची मुळे फक्त कायदे किंवा व्यवस्थेत नाहीत, तर विचारांमध्ये आहेत. विचार बदलल्याशिवाय वर्तन बदलत नाही, आणि विचार बदलण्यासाठी केवळ माहिती पुरेशी नसते; मूल्यांची गरज असते. मूल्ये म्हणजे जुने विचार नव्हेत. मूल्ये म्हणजे मानवी अस्तित्वाला अर्थ देणारी तत्त्वे. सत्य, करुणा, प्रामाणिकपणा, जबाबदारी, सहवेदना ही मूल्ये कालबाह्य झालेली नाहीत. उलट आजच्या काळात ती अधिक आवश्यक झाली आहेत. तंत्रज्ञान जितके प्रगत होते, तितकी माणुसकी अधिक सजगपणे जपावी लागते. कुटुंब, शाळा, समाज आणि माध्यमे यांची भूमिका येथे महत्त्वाची आहे. कुटुंबातून संवादाची संस्कृती निर्माण झाली तर मूल प्रश्न विचारायला शिकते. शाळेतून केवळ गुण नव्हे, तर विचार शिकवले गेले तर विद्यार्थी जबाबदार नागरिक बनतो. समाजाने केवळ यश नव्हे, तर प्रयत्नांना मान दिला तर स्पर्धा माणुसकी हरवत नाही. माध्यमांनी केवळ सनसनाटी नव्हे, तर संवेदनशीलता दाखवली तर समाजाचे भान टिकते. प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारावा—“मी समाजाला काय देतोय? केवळ घेतोय का? माझ्या वागण्यातून, शब्दांतून, शेअरमधून कोणता संदेश जातोय?” हा आत्मपरीक्षणाचा प्रश्नच खऱ्या बदलाची सुरुवात आहे. माणूस म्हणून जगणे म्हणजे केवळ श्वास घेणे नाही; ते म्हणजे अर्थपूर्ण अस्तित्व. आपली बुद्धी, आपली भावना आणि आपली कृती यांचा समतोल राखणे. तंत्रज्ञान आपल्याला वेग देऊ शकते, पण दिशा आपणच ठरवावी लागते. वेगवान प्रवास दिशाहीन असेल तर तो विनाशाकडे नेतो. आज गरज आहे विचारांची मशाल पेटवण्याची. अंधारावर आरडाओरड करण्यापेक्षा एक छोटी ज्योत पेटवणे अधिक प्रभावी ठरते. प्रत्येक सजग विचार, प्रत्येक जबाबदार कृती, प्रत्येक सकारात्मक निवड ही अशीच एक ज्योत आहे. या ज्योती एकत्र आल्या तर समाज उजळतो. भविष्य आपल्या हातात आहे. ते केवळ तंत्रज्ञानावर नाही, तर आपल्या विचारांवर अवलंबून आहे. जर विचार सुसंस्कृत असतील तर तंत्रज्ञान प्रगतीचे साधन बनेल, आणि जर विचार दिशाहीन असतील तर तेच तंत्रज्ञान संकटाचे कारण ठरेल. म्हणूनच या युगात सर्वांत मोठी क्रांती म्हणजे माणूसपण जपण्याची, विचार जागे ठेवण्याची आणि संवेदनशील राहण्याची. कारण शेवटी, जग कितीही बदलले तरी समाजाला दिशा देणारी शक्ती ही यंत्रे नसतात, तर जागृत माणसे असतात.

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा: