मोठ्यांचं वागणं: मराठी कविता (विजया जहागीरदार)

ज्येष्ठ कवयित्री विजया जहागीरदार यांची ‘मोठ्यांचं वागणं’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

बालमनाची निष्पाप तळमळ, प्रौढांच्या परस्परविरोधी वर्तनावरील भाबडा आक्षेप आणि बालसुलभ तक्रार व्यक्त करणारी ही एक अत्यंत मार्मिक बालकविता आहे…

मोठ्यांचं वागणं

विजया जहागीरदार (प्रसिद्ध मराठी लेखिका, बालसाहित्यिक आणि अनुवादक. पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘मोठ्यांचं वागणं’ कवितेत लहान मुलांच्या भावविश्वातील द्वंद्व, निष्पाप सौंदर्य आणि प्रौढ जगाच्या दुटप्पीपणाविरुद्ध उठलेला बालसुलभ प्रश्न अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे. कौटुंबिक पर्यावरणात वाढताना बालकाला मोठ्यांच्या वर्तनात सतत जाणवणारा विसंवाद, प्रत्येक कृतीवर मिळणाऱ्या परस्परविरोधी प्रतिक्रिया आणि त्यामुळे होणारा त्याचा भावनिक गोंधळ हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. ‘चंदू’ या प्रातिनिधिक बालपात्राच्या माध्यमातून कवितेत बालमनाची प्रामाणिक सोशिकता, चिडचिड आणि शेवटी कौतुकाची आस यांचा अत्यंत सहज व स्वाभाविक आविष्कार घडलेला दिसून येतो.

असं कसं असतं हो, मोठ्यांचं वागणं? एकदा एक बोलणं, अन् एकदा एक सांगणं? अभ्यास केला तर म्हणतात, ‘पुस्तकातला किडा’ खेळायला गेलो की म्हणतात, ‘परीक्षेत रडा’ लवकर उठलो तर म्हणतील, ‘निज अजून थोडा’ उशिरा उठलो तर लागलीच, ‘पसरलाय घोडा!’ एकदा सांगतील, ‘बाबांनो, खरं खरं बोला’ खरं सांगताच म्हणतील, ‘निर्लज्ज मेला!’ काम केलं तर लागलीच, ‘चंदू हुशार झाला’ चुकलो जरा कुठे तर मग, ‘चंदू वाया गेला!’ एकदा म्हणायचं, ‘जरा दया करायला शिक’ केली की म्हणायचं, ‘बाबा, लावशील मला भीक!’ मी कुणाला ठोकून काढलं, की मीच ठरतो चिडकट मला कोणी मारलं की, मीच पुन्हा शेळपट! सांगतो तसे दाखले मी मित्रांच्या घरचे वस्सकन म्हणतात, ‘नको सांगू कौतुक दुसऱ्यांचे’ शेजारच्या बाळूचा मात्र, सारखा सारखा पुळका मला आपलं म्हणत राहायचं, ‘त्याचं जरा शिका!’ धीटपणे बोलताच म्हणतील, ‘चुरूचुरू करतंय तोंड’ गप्प बसावे तर लागलीच, ‘लाजरंच आहे सोंग’ कधी आजारी पडलो तर तेव्हा मात्र म्हणतात— ‘चंदू आमचा गुणाचा!’ हो, तेवढंच खरं बोलतात!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व विषयप्रवेश कवितेची मध्यवर्ती कल्पना बालमनातील विसंवादाचे आणि प्रौढांच्या दुटप्पीपणाचे उलगडणे ही आहे. मोठे लोक लहान मुलांकडून अपेक्षांचे एक अनैसर्गिक जाळे विणतात, परंतु स्वतःच्या सोयीनुसार आणि मनःस्थितीनुसार प्रतिक्रिया देतात. “असं कसं असतं हो, मोठ्यांचं वागणं? / एकदा एक बोलणं, अन् एकदा एक सांगणं?” या सुरुवातीच्याच ओळींमधून कवितेची मूळ प्रश्नपत्रिका मांडली जाते. मुलाने अभ्यास केला तर तो ‘पुस्तकातला किडा’ ठरतो आणि खेळायला गेला तर ‘परीक्षेत रडा’ असा सल्ला मिळतो; लवकर उठल्यास निजायला सांगितले जाते आणि उशिरा उठल्यास ‘पसरलाय घोडा’ म्हणून हिणवले जाते. हा दुटप्पीपणा बालमनात जो गोंधळ निर्माण करतो, त्याचे चित्रण कवितेत अत्यंत वास्तववादी व खेळकर पद्धतीने केले आहे. भावगती व नाट्यमयता कवितेतील भावगती तक्रारीकडून हळूहळू बालसुलभ चीड, खंत आणि शेवटी गोड समाधानाकडे प्रवाहित होते. प्रत्येक कडव्यात मोठे आणि मूल यांच्यातील संवादाचे एक नाट्यमय दृश्य उभे राहते. “खरं सांगताच म्हणतील, ‘निर्लज्ज मेला!’” किंवा दया दाखवल्यावर “बाबा, लावशील मला भीक!” अशा प्रतिक्रिया मुलगा जेव्हा मांडतो, तेव्हा त्याच्या निष्पापपणाची निष्फळता समोर येते. मारामारीच्या प्रसंगात— “मी कुणाला ठोकून काढलं, की मीच ठरतो चिडकट / मला कोणी मारलं की, मीच पुन्हा शेळपट!”— या परस्परविरोधी नियमांमुळे बालकाची होणारी घुसमट अधोरेखित होते. ही भावगती लहान मुलाच्या नजरेतून जगाचे यथार्थ दर्शन घडवते. शैलीवैशिष्ट्ये, भाषा व प्रतीकात्मकता कवितेचे शैलीवैशिष्ट्य तिच्या लयबद्ध, प्रवाही आणि संवादात्मक रचनेत आहे. ‘चंदू’ हे नाव केवळ एका विशिष्ट मुलाचे नसून ते सर्वसामान्य बालकाचे प्रातिनिधिक रूप आहे. कवितेत वापरलेले ‘पुस्तकातला किडा’, ‘पसरलाय घोडा’, ‘चुरूचुरू करतंय तोंड’, ‘लाजरंच आहे सोंग’ यांसारखे वाक्प्रचार व शब्दप्रयोग मराठी लोकव्यवहारातील जिवंतपणा घेऊन येतात. ‘बाळू’ हे पात्र शेजारच्या मुलांच्या कौतुकाचा आणि पालकांकडून लादल्या जाणाऱ्या तुलनात्मक दबावाचा प्रतीक म्हणून आले आहे. यमक व ताल यांचा नेटका वापर बालगीताची लय टिकवून ठेवतो, तर संवादात्मक जोड ओळींना नाट्यमयता प्रदान करतात. परिणामकारकता व शेवटाची कलाटणी कवितेचा शेवट अत्यंत मर्मबंधी आणि नाट्यमय कलाटणी देणारा आहे. दिवसभर दुटप्पीपणाने वागणारे मोठे लोक जेव्हा चंदू आजारी पडतो, तेव्हा “चंदू आमचा गुणाचा!” असे कौतुक करतात. त्यावर चंदूची भाबडी प्रतिक्रिया येते— “हो, तेवढंच खरं बोलतात!” ही ओळ संपूर्ण कवितेतील कटुता नाहीशी करून बालमनातील असीम निष्पापत्व आणि प्रेमाची आस प्रस्थापित करते. ही कविता केवळ मुलांचे गार्हाणे मांडत नाही, तर पालकांना आणि प्रौढ समाजाला स्वतःच्या वर्तनाचे अवलोकन करण्याचा एक मार्मिक आरसा दाखवते. सारांश: मोठ्यांच्या परस्परविरोधी व दुटप्पी वर्तनामुळे गोंधळलेल्या बालकाची निष्पाप तक्रार आणि कौतुकाची भावूक आस व्यक्त करणारी ही एक मार्मिक व बोधप्रद बालकविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

विजया जहागीरदार यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.