Loading ...
/* Dont copy */

नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र)

नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र) - नाशिक जिल्ह्याबद्दल संपुर्ण माहिती आणि छायाचित्रे [Detailed Information and Photos of Nashik District].

नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र)

कुसुमाग्रज, वि. दा. सावरकर, अनंत कान्हेरे यांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला निसर्ग संपन्न नाशिक जिल्हा


नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र)

संस्कृतमध्ये नाकास ‘नासिका’ असे म्हटले जाते, त्यावरून ‘नाशिक’ हे नाव पडले असावे

राम, लक्ष्मण व सिता आपल्या वनवासाच्या काळात गोदावरी काठच्या वनातच वास्तव्याला होते, असे म्हटले जाते. येथेच लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले, अशी आख्यायिका आहे. संस्कृतमध्ये नाकास ‘नासिका’ असे म्हटले जाते, त्यावरून ‘नाशिक’ हे नाव पडले असावे.

याच ठिकाणी इसवी सन १९०० मध्ये स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी ‘मित्रमेळा’ या संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेचे रूपांतर पुढे १९०४ मध्ये जोसेफ मॅझिनीच्या ‘यंग इटली’ च्या धर्तीवरील ‘अभिनव भारत’ या क्रांतीकारी संघटनेत केले गेले.

क्रांतीकारकांचे जणू तिर्थक्षेत्र ठरलेल्या या शहरातील विजयानंद थिएटरमध्ये अनंत कान्हेरे या महाराष्ट्राच्या सुपुत्राने कलेक्टर जॅक्सनचा वध केला व पुढे हौतात्म्य पत्करले.

सुप्रसिद्ध नाटककार वसंत कानेटकर व ज्ञानपीठ विजेते साहित्यिक ‘वि.वा. शिरवाडकर’ उर्फ ‘कुसुमाग्रज’ यांची ही कर्मभूमी होय!

धार्मिक व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेला हा जिल्हा अलीकडील काळात एक अग्रगण्य ‘औद्योगिक जिल्हा’ होवू पाहात आहे!

मुख्य ठिकाण: नाशिक
तालुके: तेरा
क्षेत्रफळ: १५,५३० चौ.कि.मी.
लोकसंख्या: ३८,५१, ३५२


नाशिक जिल्ह्याचे स्थान


महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील जिल्हा. हा जिल्हा महाराष्ट्रातील पाच व गुजरातमधील दोन अशा सात जिल्ह्यांनी वेढला आहे. नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तरेस व काहीशा ईशान्येस धुळे जिल्हा पसरलेला असून जळगाव जिल्हा या जिल्ह्याच्या पूर्वेस पसरलेला आहे. नाशिक जिल्ह्याच्या आग्नेयेस औरंगाबाद जिल्हा असून दक्षिणेस अहमदनगर जिल्हा आहे. जिल्ह्याच्या नैऋत्येस व पश्चिमेस ठाणे जिल्हा आहे. गुजरात राज्यातील डांग व सुरत हे जिल्हे नाशिक जिल्ह्याच्या वायव्येस आहेत.

नाशिक जिल्ह्याचा पूर्व-पश्चिम विस्तार सुमारे २०० कि. मी. असून दक्षिण-उत्तर विस्तार सुमारे १२० कि. मी. आहे. राज्याच्या एकूण क्षेत्रफळांच्या पाच टक्क्यांहून थोडेसेच अधिक इतके क्षेत्र नाशिक जिल्ह्याने व्यापले आहे.


नाशिक जिल्ह्यात ‘सातमाळा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या डोंगररांगांनाच पुढे औरंगाबाद जिल्ह्यात ‘अंजिठ्याच्या डोंगररांगा’ असे संबोधले जाते.

नाशिक जिल्ह्यातील तालुके


नाशिक जिल्ह्यात एकूण तेरा तालुके आहेत.

  • नाशिक
  • पेठ
  • दिंडोरी
  • सुरगाणा
  • कळवण
  • बागलाण
  • मालेगाव
  • चांदवड
  • येवले
  • निफाड
  • सिन्नर
  • इगतपुरी

नाशिक जिल्ह्याची प्राकृतिक रचना


नाशिक जिल्हा म्हणजे तापी व गोदावरी या नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेला दख्खन पठाराचा भू-भाग होय. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात सह्य पर्वतरांगा दक्षिणोत्तर पसरलेल्या आहेत. सह्य पर्वतरांगांमधून निघालेले काही फाटे जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेस गेलेले आहेत. जिल्ह्याच्या उत्तर भागातील गाळण्याचे डोंगर, मध्य भागातील सातमाळा डोंगररांगा व दक्षिण भागातील कळसूबाईचे डोंगर हे या फाट्यांपैकी प्रमुख होत. जिल्ह्याच्या बराचसा भु-भाग डोंगररांगांनी व्याप्त असून सहाशे ते नऊशे मीटर उंचीचा आहे.

काही डोंगररांगांची उंची नऊशे ते बाराशे मीटर इतकी आहे. सहाजिकच, येथील डोंगररांगा व कडेपठारांचा फायदा घेऊन या प्रदेशात अनेक डोंगरी किल्ले उभारले गेले आहेत. जिल्ह्यात अशा प्रकारचे सुमारे ३८ किल्ले आहेत. जिल्ह्यात असलेले अलंग-कुलंग, मंगी-तुंगी, मदनगड-बीदनगड, रौलिया-जौलिया, अंकाई-टंकाई, साल्हेर-मुल्हेर यांसारखे जोडकिल्ले हे या जिल्ह्याचे आगळे वैशिष्ट्ये होय.

सह्याद्रीच्या डोंगराळ प्रदेश, गिरण्या खोऱ्याचा प्रदेश, गोदावरी खोऱ्याचा प्रदेश व तापी खोऱ्याचा प्रदेश अशी जिल्ह्याची सर्वसाधारण प्राकृतिक रचना आहे. अगदी पश्चिमेकडील, पूर्वेकडील व आग्नेयेकडील काही प्रदेश वगळता जिल्ह्यात बहुतेक पश्चिम भाग सह्याद्रीच्या डोंगराळ प्रदेशात मोडतो. यात इगतपुरी, पेठ व सुरगाणा हे तालुके आणि नाशिक व बागलाण तालुक्यांचा पश्चिम भाग समाविष्ट होतो.

गिरणा व तिच्या उपनद्यांचे खोरे जिल्ह्याच्या पूर्व व ईशान्य भागात पसरलेले आहे. यात मालेगाव तालुका आणि नांदगाव, कळवण व बागलाण या तालुक्यांचा काही भाग समाविष्ट होतो. गोदावरी खोऱ्याच्या प्रदेशात जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील व आग्नेकडील काही भाग मोडतो. निफाड, सिन्नर व नाशिक तालुक्यांचा पूर्व भाग आणि येवले तालुक्याचा दक्षिण भाग या प्राकृतिक विभागात येतो. सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील प्रदेश म्हणजेच सुरगाणा व पेठ या तालुक्यांचा बराचसा भू-भाग तापी खोऱ्याच्या प्रदेशात समाविष्ट होतो.

नाशिक जिल्ह्याची मृदा


गोदावरी व गिरणा या नद्यांच्या खोऱ्यांतील मृदा खोल, काळी व गाळाची असून उपजाऊ आहे. या मृदेची ओलावा धरून ठेवण्याची क्षमता अधिक आहे. पश्चिम भागातील डोंगराळ प्रदेशात डोंगर उतारवर व पठारावर तांबडी मृदा आढळते. ‘कोरळ’ नावाने ओळखली जाणारी लालसर काळी मृदाही जिल्ह्याच्या काही भागात आढळते; तर काही भागात ‘वरड’ या ओळखली जाणारी करड्या रंगाची मृदा आढळून येते.


चांदवड येथे मल्हारराव होळकरांच्या राजवटीत टाकसाळ होती. येथील रंगमहाल प्रेक्षणीय असून तो अहिल्यादेवी होळकरांनी बांधले आहे.

नाशिक जिल्ह्याचे हवामान


जून ते सप्टेंबर हा कालावधी वगळता जिल्ह्यातील हवामान सर्वसाधारणतः उष्ण व कोरडे असते. जिल्ह्यातील कमाल तापमान उन्हाळ्यात ३८ डिग्री से. ची मर्यादा गाठते तर हिवाळ्यात ८ डिग्री से. पर्यंत खाली येते. मे महिन्यात मालगाव येथील तापमान ४० डिग्री से. पर्यंतही वाढलेले असते. जिल्ह्याच्या पूर्व भागात हिवाळ्यात कडाक्याची थंडी असते. इगतपुरी, सप्तशृंगी व त्र्यंबकेश्वर या अधिक उंचीच्या भागात उन्हाळ्यातही हवामान सौम्य असते.

जिल्ह्यात सरासरी १०४ सें. मी. पर्यंत पाऊस पडतो. जिल्ह्यात पडणारा बहुतांश पाऊस नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून जून ते सप्टेंबर या कालावधीत पडतो. पश्चिम भागात पेठ तालुक्यात सरासरीच्या दुपटीहून अधिक तर इगतपुरी तालुक्यात सरासरीच्या तिपटीहून अधिक पाऊस पडतो. जिल्ह्याचा पूर्व भाग पर्जन्याछायेच्या प्रदेशात मोडत असल्याने येथे पावसाचे प्रमाण कमी असते.

सुखटणकर समितीच्या अहवालानुसार जिल्ह्यातील चांदवड, नांदगाव, सिन्नर , मालेगाव, येवले, कळवण, दिंडोरी, बागलाण, नाशिक व निफाड हे दहा गट अवर्षणग्रस्त म्हणून निश्चित करण्यात आले होते. त्यानुसार १९७४-७५ पासून या गटांमध्ये अवर्षणप्रवण क्षेत्रविकास कार्यक्रम राबविला जात आहे. आता डॉ. सी. एच. हनुमंतराव समितीच्या शिफारशींनुसार केंद्र शासनाने पेठ, सुरगाणा व इगतपुरी या गटांचाही अवर्षणप्रवण क्षेत्रात समावेश केला असून १९९४-९५ पासून या गटांमध्येही अवर्षणप्रवण क्षेत्रविकास कार्यक्रम राबविला जात आहे.

नाशिक जिल्ह्यातील नद्या


गोदावरी व गिरणा या जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या होत. गोदावरी ही दक्षिण भारतातील सर्वांत मोठी नदी जिल्ह्यात त्र्यंबकेश्वराजवळ ब्रह्मगिरी येथे उगम पावते. दारणा, बाणगंगा, कादवा या गोदावरीच्या जिल्ह्यातील उपनद्या होत. गोदावरीचा जिल्ह्यातील प्रवाह जवळजवळ १०० कि.मी. लांबीचा असून जिल्ह्यातील तिचा प्रवास नाशिक व निफाड या तालुक्यांमधून होतो. निफाड तालुक्यातून पुढे ती अहमदनगर जिल्ह्यात प्रवेशते.

गिरणा नदी सह्य पर्वतरांगांत हतगड परिसरात चेराई गावाजवळ उगम पावते. कळवण, सटाणा व मालेगाव तालुक्यांतून प्रवास करीत तो पुढे जळगाव जिल्ह्यात प्रवेशते. आरम, मोसम व पांझण या गिरणेच्या जिल्ह्यातील प्रमुख उपनद्या होत. गिरणेचा जिल्ह्यातील प्रवाह सुमारे १३० कि.मी. लांबीचा आहे. मालेगावजवळ गिरणा व मोसम या नद्यांचा संगम होतो.

वैतरणा, दमणगंगा, चोंदी, सासू, मान, नार, पार, वाल यांसारख्या नद्या सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरून वाहतात. या नद्या तीव्र उताराच्या व कमी लांबीच्या आहेत.

दारणा ही गोदावरीची नाशिक जिल्ह्यातील प्रमुख उपनदी आहे. हिचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांत इगतपुरी येथे होतो. वाकी, उंदुहोल व वालदेवी या दारणेच्या जिल्ह्यातील उपनद्या आहेत. दारणा नदी निफाड तालुक्याच्या सीमेवर गोदावरीस मिळते.

नाशिक जिल्ह्यातील धरणे


नाशिक तालुक्यात नाशिकजवळ गोदावरी नदीवर गंगापूर येथे धरण बांधण्यात आले आहे. याच नदीवर नांदूर-मद्मेश्वर येथेही धरण बांधण्यात आले आहे. कळवण तालुक्यात चणकापूर येथे गिरणा नदीवर धरण आहे. गिरणा प्रकल्पांतर्गत नांदगाव तालुक्यातही एक धरण आहे. करंजवन प्रकल्पांतर्गत दिंडोरी तालुक्यात कादवा नदीच्या उपनदीवर धरण बांधण्यात आले असून याच तालुक्यात वाघाड प्रकल्पांतर्गत कादवा नदीवरही धरण बांधण्यात आले. इगतपुरी तालुक्यात दारणा नदीवर धरण आहे. याशिवाय दिंडोरी तालुक्यात तिसगाव, चांदवड तालुक्यात पिंपळदनाला, सिन्नर तालुक्यात भोजपूर, मालेगाव तालुक्यात मोसम व बागलाण तालुक्यात हरणबारी आणि केळझर हे छोटे प्रकल्प आहेत.

नाशिक जिल्ह्यातील पिके


बाजरी, तांदूळ, ज्वारी, कापूस व भुईमूग ही जिल्ह्यात होणारी प्रमुख खरीप पिके असून गहू, हरभरा व ज्वारी ही प्रमुख रबी पिके आहेत. द्राक्षे, ऊस, कांदा आदी बागायती पिकेही जिल्ह्यात घेतली जातात.

जिल्ह्यातील लागवडीखालील क्षेत्रापैकी सर्वाधिक क्षेत्र बाजरीच्या पिकाखाली येत असून बाजरीच्या उत्पादनात जिल्हा राज्यात अग्रेसर आहे. मालेगाव, बागलाण, येवले, नांदगांव व चांदवड हे तालुके बाजरीच्या उत्पादनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे होत. तुलनात्मकदृष्ट्या जिल्ह्यातील अतिशय अल्प क्षेत्र तांदळाखाली आहे. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात म्हणजे इगतपुरी, पेठ, नाशिक व सुरगाणा तालुक्यात तांदळाचे उत्पादन घेतले जाते. मालेगाव, नांदगाव, बागलाण व चांदवड तालुक्यात खरीप ज्वारीचे तर येवले, दिंडोरी, सिन्नर व कळवण या तालुक्यात रबी ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते.

गव्हाच्या उत्पादनाच्या दृष्टीने दिंडोरी, निफाड, बागलाण, येवले व नाशिक तालुके विशेष महत्त्वाचे होत. हरभरा हे रबी पिक कमी-अधिक प्रमाणात जिल्ह्यातील सर्वच तालुक्यात घेतले जाते. भुईमूग हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे गळिताचे पीक असून जिल्ह्यातील बहुतेक भागात ते घेतले जात असले तरी मालेगाव, बागलाण, नांदगाव व कळवण हे तालुके भुईमुगाच्या उत्पादनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे होत. मालेगाव, बागलाण व कळवण या तालुक्यांमध्ये थोड्याफार प्रमाणात कापसाचे उत्पादन घेतले जाते.

ऊस हे जिल्ह्यातील प्रमुख बागायती पीक असून निफाड, बागलाण, येवले, मालेगाव व सिन्नर तालुक्यात ते विशेषत्वाने घेतले जाते. द्राक्षांसाठी जिल्हा प्रसिद्ध असून नाशिक, निफाड, चांदवड, दिंडोरी व सिन्नर हे तालुके द्राक्ष-उत्पादनात अग्रेसर आहेत. डाळिंबाच्या उत्पादनासाठी जिल्हा राज्यात आघाडीवर आहे. जिल्ह्यात कांद्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. निफाड, नाशिक, सिन्नर व मालेगाव या तालुक्यांमध्ये कांदा मोठ्या प्रमाणावर पिकविला जातो. निफाड व लासलगाव परिसर कांदा उत्पादनासाठी विशेष प्रसिद्ध असून तेथे कांद्याच्या मोठ्या बाजारपेठा आहेत.


नाशिक जिल्ह्यातून वाहणाऱ्या सर्व नद्या जिल्ह्यातच उगम पावतात. एकही नदी जिल्ह्याबाहेरून जिल्ह्यात प्रवेशत नाही. तथापि, जिल्ह्यात उगम पावणाऱ्या अनेक नद्यांनी जिल्ह्याच्या सीमा ओलांडलेल्या आहेत. नाशिक जिल्ह्याचे हे एक आगळे वैशिष्ट्य मानावे लागेल.

नाशिक जिल्ह्यातील वने


जिल्ह्याच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या सुमारे २२ टक्के क्षेत्रावर वने आहेत. राज्य स्तरावरील सरासरी वनक्षेत्रापेक्षा हे प्रमाण थोडेसे अधिक असले तरी पर्यावरण संतुलनासाठी अपेक्षित असलेल्या ३३ टक्के प्रमाणापेक्षा खूपच कमी आहे. जिल्ह्यातील वनक्षेत्र प्रामुख्याने पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेशात विशेषत्वाने सुरगाणा, कळवण, पेठ, दिंडोरी व बागलाण या तालुक्यांमध्ये एकवटलेले आहे.

इमारती लाकडाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा गणला गेलेला साग हा वृक्ष येथील वनात आढळतो. सागाशिवाय सालई, ऐन, बांबू, हलदु, शिसव, खैर, हिरडा, धावडा, जांभूळ, मोह इत्यादी वृक्ष येथील वनात आढळतात. इमारती लाकूड, तेंदूपाने, डिंक, मोह, हिरडा ही येथील वनोत्पादने होत. वाघ, लांडगा, तरस, सांबर, कोल्हा, रानडुक्कर यांसारखे प्राणि येथील वनांमध्ये आढळतात ‘धार्डिया’ हे भुंकणारे हरीण येथील वनांतच आढळते. नांदूर-मध्मेश्वर येथे अभयारण्य विकसित करण्यात आले असून सप्तशृंगी व गंगापूर येथे वनोद्याने आहेत.

नाशिक जिल्ह्यातील उद्योगधंदे


औद्योगिकदृष्ट्या विकसनशील जिल्हा. जिल्ह्यात सातपूर, अंबड, मालेगाव, सिन्नर व मनमाड येथ औद्योगिक वसाहती आहेत.


हिंदू धर्मीयांकडून अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्यांना मंदिरप्रवेश खुला व्हावा म्हणून २ मार्च १९३० रोजी डॉ. बाबासाहेब यांनी काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह केला होता. हे काळाराम मंदिर नाशिक येथे आहे.

नाशिकजवळ एकलहरे येथे राज्यातील एक महत्त्वाचा औष्णिक विद्युत प्रकल्प असून ओझर येते हिन्दुस्थान एअरोनॉटिक्स लिमिटेडचा ‘मिग’ विमानांचा कारखाना आहे. नाशिकरोड येथे इंडिया सिक्युरिटी प्रेस व करन्सी नोटा प्रेस ही शासकीय मुद्रणालये आहेत. नाशिकरोड येथील करन्सी प्रेसमध्ये एक, दोन, पाच, दहा, पन्नास आणि शंभर रुपयांच्या चलनी नोटा छापल्या जातात. इंडिया सिक्युरिटी प्रेसमध्ये इंदिरा विकास पत्र, किसान विकास पत्रे, पोस्टल ऑर्डर्स, पासपोर्ट आदिंची छ्पाई केली जाते.

एशियन डिहायड्रेशन, बाहको, तापडीया टूल्स, अ‍ॅग्रीकल्चरल डिस्क्‌स, मायको बॉश, कॉसमॉस रबर, सिएट टायर, ग्रॅब्रियल इंडिया, व्हिसकॉस्ट फोर्ज यांसारख्या कंपन्यांचे मोठे उद्योग नाशिक व नाशिकरोड परिसरात असून सातपूर, अंबड, इगतपुरी या परिसरात इंडियन टूल्स, एशियन टूल्स, गरवारे, नायलॉन, ग्लॅक्सो, महिंद्रा आणि महिंद्रा, क्रॉम्प्टन ग्रीव्ह्‌ज, व्ही. आय. पी. लगेज, सी. पी. ट्रक्स यांसारखे मोठे प्रकल्प उभे आहेत. पिंपळगाव-बसवंतजवळ द्राक्षांपासून थंड पेये बनविण्याचा कारखाना असुन रावळगाव येथे चॉकलेट्स व टॉफीज बनविण्याचा कारखाना आहे.

निफाड तालुक्यात पिंपळस येथे निफाड सहकारी साखर कारखाना; निफाड तालुक्यातच काकासाहेब नगर येथे कर्मवीर काकासाहेब वाघ सहकारी साखर कारखाना; नाशिक तालुक्यात पळसे येथे नाशिक सहकारी साखर कारखाना; दिंडोरी तालुक्यात राजारामनगर (मातेरवादी) येथे कादवा सहकारी साखर कारखाना; कळवण तालुक्यात विठेवाडी येथे वसंतदादा पाटील सहकारी साखर कारखाना हेसहकारी तत्त्वावरील साखर कारखाने जिल्ह्यात कार्यरत आहेत.

याशिवाय इगतपुरी व पेठ तालुक्यात भात गिरण्या आहेत. मालेगाव, बागलाण, चांदवड, येवले व निफाड तालुक्यात तेलगिरण्या आहेत. मालेगाव, बागलाण व नांदगाव परिसरात जिनिंग-प्रेसिंगचा उद्योग आहे. मालेगाव येथे हातमाग-यंत्रमाग उद्योग विकसित झाला असून हातमागावर पितांबर व पैठण्या तयार करण्याचा लघुउद्योग येवले येथे प्रचलित आहे. सिन्नर व नाशिक येथे विडीव्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो.

नाशिक जिल्ह्यातील प्रमुख स्थळे


नाशिक


गोदावरीकाठी वसलेले हे शहर एक तीर्थक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे दर बारा वर्षांनी कुंभमेळा भरतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सत्याग्रहामुळे प्रकाशझोतात आलेले काळाराम मंदिर येथेच आहे. येथील नारोशंकर मंदिर, कपालेश्वर मंदिर ही मंदिरे व पंचवटी, सीताकुंड आणि तपोवन ही स्थळे धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाची आहेत. नाशिकपासून जवळच सात कि.मी. अंतरावर असलेली पांडवलेणीही प्रसिद्ध आहेत. नाशिक येथे मिग विमानांचा कारखाना व सिक्युरिटी प्रेस आहे.

नाशिक (गोदावरी घाट आणि परिसर) (व्हिडिओ)




इगतपुरी येथे ‘निलगिरी’ या वृक्षापासून कागद बनविण्याचा प्रकल्प साकारला जात आहे.

महाराष्ट्र राज्य अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (मेरी) व पोलीस उप‍अधिक्षक, पोलीस उपनिरीक्षक यांना प्रशिक्षण देणारी महाराष्ट्र राज्य पोलीस अकॅडमी या संस्थाही नाशिक येथे आहेत. देवळाली येथे लष्करी छावणी आहे. जवळच असलेल्या गंगापूर येथील धरणातून नाशिक शहराला पाणीपुरवठा केला जातो. नाशिकपासून जवळच १५ कि. मी. अंतरावर एकलहरे येथे औष्णिक विद्युत प्रकल्प आहे.

अलीकडील काळात नाशिक शहर औद्योगिक केंद्र म्हणूनही विकसित होत असून जवळच अंबड व सातपूर येथे मोठ्या औद्योगिक वसाहती आहेत.

मालेगाव


मोसम नदीच्या डाव्या तीरावर वसलेले शहर. येथे हातमाग व यंत्रमाग व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो. नाशिक जिल्ह्यातील प्रमुख बाजारपेठ व औद्योगिक केंद्र. येथील साड्या प्रसिद्ध आहेत. पेशव्यांचे सरदार नारोशंकर यांनी बांधलेला भुईकोट किल्ला येथे आहे.

रावळगाव


मालेगाव तालुक्यात मालेगाव पासून सुमारे २० कि.मी. अंतरावर शेठ वालचंद हिराचंद यांनी वालचंद उद्योग समूहातर्फे येथे चॉकलेट्स, टॉफी आदींचे उत्पादन केले जाई. ही उत्पादने काही काळ ‘रावळगाव’ या नावाने अतिशय लोकप्रिय होती.

त्र्यंबकेश्वर


महाराष्ट्राची बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक गणले जाणारे त्र्यंबकेश्वर हे स्थळ नाशिकपासून २८ कि. मी. अंतरावर नाशिक तालुक्यात आहे. येथील महादेवाचे मंदिर बाळाजी बाजीराव ऊर्फ नानासाहेब पेशवे यांनी बांधले आहे. येथील ब्रह्मगिरी डोंगरावर गोदावरी नदीचा उगम होतो.

भगूर


नाशिक तालुक्यांतील हे गाव विनायक दामोदर सावरकरांचे जन्मस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे.

नांदूर-मध्मेश्वर


‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखले जाणारे हे अभयारण्य गोदावरी व कादवा या नद्यांच्या संगमाजवळ वसलेले आहे. रोहीत (फ्लेमिंगो), करकोचे, गरुड, बगळे यांसारखे विविध प्रकारचे पक्षी येथे आढळतात.

वणी


कळवण तालुक्यात. देविच्या शक्तिपीठांपैकी एक सप्तशृंगीदेवीचे स्थान.


एकूण लोकसंख्येशी असलेले आदिवासी जमातींचे प्रमाण लक्षात घेता धुळे (४० टक्के); गडचिरोली (३९ टक्के) यानंतर नाशिक जिल्ह्याचा (२३ टक्के) तिसरा क्रमांक लागतो. महादेव कोळी, वारली, पारधी, भिल्ल, ठाकर या आदिम जमाती जिल्ह्यात राहतात. कळवण, सुरगाणा, पेठ, बागलाण, इगतपुरी व दिंडोरी या तालुक्यांमध्ये तुलनात्मकदृष्ट्या आदिवासींची संख्या अधिक आहे.

याशिवाय म्हसरूळ (नाशिक तालुक्यात. जैनधर्मीय लेणी.); सोमेश्वर (दुग्धस्थळी धबधबा); सिन्नर (तालुक्याचे ठिकाण. विडी व्यवसाय.); येवले (तालुक्याचे ठिकाण. पीतांबरे प्रसिद्ध.); मनमाड (नांदगाव तालुक्यात. महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन.); चांदवड (तालुक्याचे ठिकाण. रंगमहल व किल्ला प्रसिद्ध.) ही जिल्ह्यातील महत्त्वाची अन्य स्थळे होत.

नाशिक जिल्ह्यातील वाहतूक


मुंबई-आग्रा (राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक तीन) हा जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा राष्ट्रीय महामार्ग होय. ठाणे जिल्ह्यातून हा महामार्ग नाशिक जिल्ह्यात येऊन इगतपुरी, नाशिक, पिंपळगाव-बसवंत, चांदवड, मालेगावमार्गे धुळे जिल्ह्यात प्रवेशतो. हा राष्ट्रीय महामार्ग जिल्ह्याच्या मध्यातून गेला आहे. पुणे-नाशिक (राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक पन्नास) हा राज्यातच सुरू होणारा व राज्यातच संपणारा राष्ट्रीय महामार्ग होय. नाशिकहून निघुन या महामार्गाने नाशिक रोड, सिन्नर, संगमनेरमार्गे पुण्यास जाता येते. याशिवाय नाशिकहून सुर, जळगाव, औरंगाबाद व सुरगाणाकडे जाणारे रस्ते जिल्ह्यात आहेत.

मुंबई-कलकत्ता, मनमाड-काचीगुडा व मनमाड-दौंड हे लोहमार्ग जिल्ह्यातून जातात. इगतपुरी, देवळाली, नाशिकरोड, निफाड, लासलगाव, ,मनमाड व नांदगाव ही मुंबई-कलकत्ता लोहमार्गावरील जिल्ह्यातील प्रमुख स्थानके होत. मनमाड-काचीगुडा हा लोहमार्ग मनमाडहून निघून औरंगाबादमार्गे पुढे काचीगुड्यास जातो. मनमाड -दौंड हा लोहमार्ग येवलेमार्गे दौंडकडे जातो. नाशिकजवळ ‘गांधीनगर’ येथे विमानतळ आहे. नांदगाव तालुक्यातील ‘मनमाड’ हे जिल्ह्यातीलच नव्हे तर राज्यातीलही महत्त्वाचे असे रेल्वे जंक्शन आहे.


देशातील पहिले मातीचे धरण गोदावरी नदीवर नाशिक जिल्ह्यात ‘गंगापूर’ येथे बांधण्यात आले आहे.

नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र) यासंबंधी महत्त्वाचे दुवे:


मराठीमाती डॉट कॉम संपादक मंडळ
२००२ । मराठीमाती डॉट कॉम । पुणे
संपादक मंडळाद्वारे विविध विभागांतील साहित्याचे संपादन, पुनर्लेखन आणि संदर्भासहित नवीन लेखन केले जाते.

अभिप्राय

माझा बाप्पा
माझा बाप्पा (मातीतून घडविलेल्या आपल्या पर्यावरणपूरक बाप्पाची छायाचित्रे)
नाव

अ रा कुलकर्णी,1,अ ल खाडे,2,अ ज्ञा पुराणिक,1,अंकित भास्कर,1,अंजली भाबट-जाधव,1,अंधश्रद्धेच्या कविता,5,अकोला,1,अजय दिवटे,1,अजित पाटणकर,18,अनंत दळवी,1,अनंत फंदी,1,अनंत भावे,1,अनिकेत येमेकर,2,अनिकेत शिंदे,1,अनिल गोसावी,2,अनिल भारती,1,अनिल वल्टे,4,अनुभव कथन,19,अनुरथ गोरे,1,अनुराधा पाटील,1,अनुराधा फाटक,39,अनुवादित कविता,1,अपर्णा तांबे,7,अब्राहम लिंकन,2,अभंग,6,अभिजित गायकवाड,1,अभिजीत टिळक,2,अभिव्यक्ती,1357,अभिषेक कातकडे,4,अमन मुंजेकर,7,अमरश्री वाघ,2,अमरावती,1,अमित पडळकर,4,अमित पवार,1,अमित बाविस्कर,3,अमित सुतार,1,अमुक-धमुक,1,अमृत जोशी,1,अमृता शेठ,1,अमोल कोल्हे,1,अमोल तांबे,1,अमोल देशमुख,1,अमोल बारई,6,अमोल वाघमारे,1,अमोल सराफ,2,अरविंद जामखेडकर,1,अरविंद थगनारे,5,अरुण कोलटकर,1,अर्चना कुळकर्णी,1,अर्चना डुबल,2,अर्जुन फड,3,अर्थनीति,3,अल्केश जाधव,1,अविनाश धर्माधिकारी,2,अशोक थोरात,1,अशोक रानडे,1,अश्विनी तातेकर-देशपांडे,1,अश्विनी तासगांवकर,2,अस्मिता मेश्राम-काणेकर,7,अहमदनगर,1,अक्षय वाटवे,1,अक्षरमंच,1097,आईच्या कविता,29,आईस्क्रीम,3,आकाश पवार,2,आकाश भुरसे,8,आज,6,आजीच्या कविता,1,आठवणींच्या कविता,18,आतले-बाहेरचे,3,आतिश कविता लक्ष्मण,1,आत्मविश्वासाच्या कविता,14,आदित्य कदम,1,आदेश ताजणे,8,आनं कविता,1,आनंद दांदळे,8,आनंद प्रभु,1,आनंदाच्या कविता,25,आमट्या सार कढी,18,आर समीर,1,आरती गांगण,2,आरती शिंदे,4,आरत्या,82,आरोग्य,21,आशा गवाणकर,1,आशिष खरात-पाटील,1,आशिष चोले,1,इंदिरा गांधी,1,इंदिरा संत,6,इंद्रजित नाझरे,26,इंद्रजीत भालेराव,1,इतिहास,251,इसापनीती कथा,48,उत्तम कोळगावकर,2,उदय दुदवडकर,1,उन्मेष इनामदार,1,उपवासाचे पदार्थ,15,उमेश कानतोडे,1,उमेश कुंभार,14,उमेश चौधरी,1,उस्मानाबाद,1,ऋग्वेदा विश्वासराव,5,ऋचा पिंपळसकर,10,ऋचा मुळे,18,ऋषिकेश शिरनाथ,2,ऋषीकेश कालोकार,2,ए श्री मोरवंचीकर,1,एच एन फडणीस,1,एप्रिल,30,एम व्ही नामजोशी,1,एहतेशाम देशमुख,2,ऐतिहासिक स्थळे,1,ऑक्टोबर,31,ऑगस्ट,31,ऑडिओ कविता,15,ऑडिओ बुक,1,ओंकार चिटणीस,1,ओम ढाके,8,ओमकार खापे,1,ओशो,1,औरंगाबाद,1,कपिल घोलप,13,करण विधाते,1,करमणूक,71,कर्क मुलांची नावे,1,कल्याण इनामदार,1,कविता शिंगोटे,1,कवितासंग्रह,279,कवी अनिल,1,कवी ग्रेस,4,कवी बी,1,काजल पवार,1,कार्यक्रम,12,कार्ल खंडाळावाला,1,कालिंदी कवी,2,काशिराम खरडे,1,कि का चौधरी,1,किरण कामंत,1,किल्ले,97,किल्ल्यांचे फोटो,5,किशोर चलाख,6,किशोर पवार,1,कुठेतरी-काहीतरी,3,कुणाल खाडे,3,कुणाल लोंढे,1,कुसुमाग्रज,10,कृष्णकेशव,1,कृष्णाच्या आरत्या,5,के के दाते,1,के तुषार,8,के नारखेडे,2,केदार कुबडे,40,केदार नामदास,1,केदार मेहेंदळे,1,केशव मेश्राम,1,केशवकुमार,2,केशवसुत,5,कोल्हापूर,1,कोशिंबीर सलाड रायते,14,कौशल इनामदार,1,खंडोबाची स्थाने,2,खंडोबाच्या आरत्या,2,खरगपूर,1,ग दि माडगूळकर,6,ग ल ठोकळ,3,ग ह पाटील,4,गंगाधर गाडगीळ,1,गडचिरोली,1,गणपतीच्या आरत्या,5,गणपतीच्या गोष्टी,24,गणेश कुडे,2,गणेश तरतरे,19,गणेश निदानकर,1,गणेश पाटील,1,गणेश भुसारी,1,गण्याचे विनोद,1,गाडगे बाबा,1,गायत्री सोनजे,5,गावाकडच्या कविता,14,गुरुदत्त पोतदार,2,गुरूच्या आरत्या,2,गुलझार काझी,1,गो कृ कान्हेरे,1,गो गं लिमये,1,गोकुळ कुंभार,13,गोड पदार्थ,56,गोपीनाथ,2,गोविंद,1,गोविंदाग्रज,1,गौतम जगताप,1,गौरांग पुणतांबेकर,1,घरचा वैद्य,2,घाट,1,चंद्रकांत जगावकर,1,चंद्रपूर,1,चटण्या,3,चातुर्य कथा,6,चित्रपट समीक्षा,1,चैतन्य म्हस्के,1,चैत्राली इंगळे,2,जयश्री चुरी,1,जयश्री मोहिते,1,जवाहरलाल नेहरू,1,जळगाव,1,जाई नाईक,1,जानेवारी,31,जालना,1,जितेश दळवी,1,जिल्हे,31,जीवनशैली,431,जुलै,31,जून,30,ज्योती किरतकुडवे,1,ज्योती मालुसरे,1,टीझर्स,1,ट्रेलर्स,3,ठाणे,2,डिसेंबर,31,डॉ मानसी राजाध्यक्ष,1,डॉ. दिलीप धैसास,1,तनवीर सिद्दिकी,1,तन्मय धसकट,1,तरुणाईच्या कविता,7,तिच्या कविता,64,तुकाराम गाथा,4,तुकाराम धांडे,1,तुतेश रिंगे,1,तेजश्री शिंदे-कांबळे,1,तेजस्विनी देसाई,1,दत्ता हलसगीकर,2,दत्ताच्या आरत्या,5,दत्तात्रय भोसले,1,दत्तो तुळजापूरकर,1,दया पवार,1,दर्शन जोशी,2,दर्शन शेळके,1,दशरथ मांझी,1,दादासाहेब गवते,1,दामोदर कारे,1,दिनदर्शिका,366,दिनविशेष,366,दिनेश बोकडे,1,दिनेश लव्हाळे,1,दिनेश हंचाटे,1,दिपक शिंदे,2,दिपाली गणोरे,1,दिवाळी फराळ,26,दीपा दामले,1,दीप्तीदेवेंद्र,1,दुःखाच्या कविता,75,दुर्गेश साठवणे,1,देवीच्या आरत्या,3,देशभक्तीपर कविता,2,धनंजय सायरे,1,धनराज बाविस्कर,69,धनश्री घाणेकर,1,धार्मिक स्थळे,1,धुळे,1,धोंडोपंत मानवतकर,12,नमिता प्रशांत,1,नलिनी तळपदे,1,ना के बेहेरे,1,ना घ देशपांडे,4,ना धों महानोर,3,ना वा टिळक,1,नांदेड,1,नागपूर,1,नारायण शुक्ल,1,नारायण सुर्वे,2,नाशिक,1,नासीर संदे,1,निखिल पवार,3,नितीन चंद्रकांत देसाई,1,निमित्त,4,निराकाराच्या कविता,11,निवडक,7,निसर्ग कविता,35,निसर्ग चाटे,1,निळू फुले,1,नृसिंहाच्या आरत्या,1,नोव्हेंबर,30,न्याहारी,50,पथ्यकर पदार्थ,2,पद्मा गोळे,4,परभणी,1,पराग काळुखे,1,पर्यटन स्थळे,1,पल्लवी माने,1,पवन कुसुंदल,2,पांडुरंग वाघमोडे,3,पाककला,322,पाककृती व्हिडिओ,15,पालकत्व,7,पावसाच्या कविता,38,पी के देवी,1,पु ल देशपांडे,9,पु शि रेगे,1,पुंडलिक आंबटकर,3,पुडिंग,10,पुणे,13,पुरुषोत्तम जोशी,1,पुरुषोत्तम पाटील,1,पुर्वा देसाई,2,पूजा काशिद,1,पूजा चव्हाण,1,पूनम राखेचा,1,पोस्टर्स,5,पोळी भाकरी,27,पौष्टिक पदार्थ,20,प्र श्री जाधव,12,प्रकाश पाटील,1,प्रजोत कुलकर्णी,1,प्रतिक बळी,1,प्रतिभा जोजारे,1,प्रतिमा इंगोले,1,प्रतिक्षा जोशी,1,प्रदिप कासुर्डे,1,प्रफुल्ल चिकेरूर,10,प्रभाकर महाजन,1,प्रभाकर लोंढे,3,प्रवास वर्णन,1,प्रवासाच्या कविता,11,प्रविण पावडे,15,प्रवीण दवणे,1,प्रवीण राणे,1,प्रशांतकुमार मोहिते,1,प्रसन्न घैसास,2,प्रज्ञा वझे,2,प्रज्ञा वझे-घारपुरे,10,प्राजक्ता गव्हाणे,1,प्रितफुल प्रित,1,प्रिती चव्हाण,27,प्रिया जोशी,1,प्रियांका न्यायाधीश,3,प्रेम कविता,97,प्रेरणादायी कविता,17,फ मुं शिंदे,3,फादर स्टीफन्स,1,फेब्रुवारी,29,फोटो गॅलरी,10,फ्रॉय निस्सेन,1,बहिणाबाई चौधरी,6,बा भ बोरकर,8,बा सी मर्ढेकर,6,बातम्या,11,बाबा आमटे,1,बाबाच्या कविता,8,बाबासाहेब आंबेड,1,बायकोच्या कविता,5,बालकविता,14,बालकवी,8,बाळाची मराठी नावे,1,बाळासाहेब गवाणी-पाटील,21,बिपीनचंद्र नेवे,1,बी अरुणाचलाम्‌,1,बी रघुनाथ,1,बीड,1,बुलढाणा,1,बेकिंग,9,बेहराम कॉन्ट्रॅक्टर,1,भंडारा,1,भक्ती कविता,18,भक्ती रावनंग,1,भरत माळी,2,भा दा पाळंदे,1,भा रा तांबे,7,भा वें शेट्टी,1,भाज्या,29,भाताचे प्रकार,16,भानुदास,1,भानुदास धोत्रे,1,भुषण राऊत,1,भूगोल,1,भूमी जोशी,1,म म देशपांडे,1,मं वि राजाध्यक्ष,1,मंगला गोखले,1,मंगळागौरीच्या आरत्या,2,मंगेश कळसे,9,मंगेश पाडगांवकर,5,मंजुषा कुलकर्णी,2,मंदिरांचे फोटो,3,मंदिरे,4,मधल्या वेळेचे पदार्थ,41,मधुकर आरकडे,1,मधुकर जोशी,1,मधुसूदन कालेलकर,2,मनमोहन नातू,3,मनाचे श्लोक,205,मनिषा दिवेकर,3,मनिषा फलके,1,मनोज शिरसाठ,1,मराठी,1,मराठी उखाणे,2,मराठी कथा,107,मराठी कविता,1140,मराठी कवी,3,मराठी कोट्स,4,मराठी गझल,27,मराठी गाणी,2,मराठी गोष्टी,67,मराठी चारोळी,42,मराठी चित्रपट,18,मराठी टिव्ही,52,मराठी नाटक,1,मराठी पुस्तके,5,मराठी प्रेम कथा,23,मराठी भयकथा,44,मराठी मालिका,19,मराठी रहस्य कथा,2,मराठी लेख,47,मराठी विनोद,1,मराठी साहित्य,286,मराठी साहित्यिक,2,मराठी सुविचार,2,मराठीप्रेमी पालक महासंमेलन,5,मराठीमाती,147,मसाले,12,महात्मा गांधी,8,महात्मा फुले,1,महाराष्ट्र,304,महाराष्ट्र फोटो,10,महाराष्ट्राचा इतिहास,32,महाराष्ट्रीय पदार्थ,22,महालक्ष्मीच्या आरत्या,2,महेंद्र म्हस्के,1,महेश जाधव,3,महेश बिऱ्हाडे,9,मांसाहारी पदार्थ,17,माझं मत,4,माझा बालमित्र,90,मातीतले कोहिनूर,19,माधव ज्यूलियन,6,माधव मनोहर,1,माधवानुज,3,मानसी सुरज,1,मारुतीच्या आरत्या,2,मार्च,31,मीना तालीम,1,मुंबई,12,मुंबई उपनगर,1,मुकुंद भालेराव,1,मुकुंद शिंत्रे,35,मुक्ता चैतन्य,1,मुलांची नावे,1,मुलाखती,1,मे,31,मैत्रीच्या कविता,7,मोहिनी उत्तर्डे,2,यवतमाळ,1,यशपाल कांबळे,4,यशवंत दंडगव्हाळ,24,यादव सिंगनजुडे,2,योगा,1,योगेश कर्डिले,6,योगेश सोनवणे,2,रंगपंचमी,1,रंजना बाजी,1,रजनी जोगळेकर,5,रत्नागिरी,1,रविंद्र गाडबैल,1,रविकिरण पराडकर,1,रवींद्र भट,1,रा अ काळेले,1,रा देव,1,रागिनी पवार,1,राजकीय कविता,12,राजकुमार शिंगे,1,राजेंद्र भोईर,1,राजेश पोफारे,1,राजेश्वर टोणे,3,राम मोरे,1,रामकृष्ण जोशी,2,रामचंद्राच्या आरत्या,5,रायगड,1,राहुल अहिरे,3,रुपेश सावंत,1,रेश्मा जोशी,2,रेश्मा विशे,1,रोहित काळे,7,रोहित साठे,14,लघुपट,3,लता मंगेशकर,2,लहुजी साळवे,1,लक्ष्मण अहिरे,2,लक्ष्मीकांत तांबोळी,2,लातूर,1,लिलेश्वर खैरनार,2,लीना पांढरे,1,लीलावती भागवत,1,लोकमान्य टिळक,3,लोणची,9,वंदना विटणकर,2,वर्धा,1,वसंत बापट,12,वसंत साठे,1,वसंत सावंत,1,वा गो मायदेव,1,वा ना आंधळे,1,वा भा पाठक,2,वा रा कांत,3,वात्रटिका,2,वामन निंबाळकर,1,वासुदेव कामथ,1,वाळवणाचे पदार्थ,6,वि दा सावरकर,3,वि भि कोलते,1,वि म कुलकर्णी,5,वि स खांडेकर,1,विंदा करंदीकर,8,विक्रम खराडे,1,विचारधन,215,विजय पाटील,1,विजया जहागीरदार,1,विजया वाड,2,विजया संगवई,1,विठ्ठल वाघ,3,विठ्ठलाच्या आरत्या,5,विद्या कुडवे,4,विद्या जगताप,2,विद्याधर करंदीकर,1,विनायक मुळम,1,विरह कविता,58,विराज काटदरे,1,विलास डोईफोडे,4,विवेक जोशी,3,विशाल शिंदे,1,विशेष,12,विष्णूच्या आरत्या,4,विज्ञान तंत्रज्ञान,2,वृषाली काकडे,2,वृषाली सुनगार-करपे,1,वेदांत कोकड,1,वैभव गव्हाळे,1,वैभव सकुंडे,1,वैशाली झोपे,1,वैशाली नलावडे,1,व्यंगचित्रे,55,व्रत-वैकल्ये,1,व्हिडिओ,13,शंकर रामाणी,1,शंकर विटणकर,1,शंकर वैद्य,1,शंकराच्या आरत्या,4,शरणकुमार लिंबाळे,1,शशांक रांगणेकर,1,शशिकांत शिंदे,1,शां शं रेगे,1,शांततेच्या कविता,8,शांता शेळके,11,शांताराम आठवले,1,शाम जोशी,1,शारदा सावंत,4,शाळेचा डबा,15,शाळेच्या कविता,10,शितल सरोदे,1,शिरीष पै,1,शिरीष महाशब्दे,8,शिल्पा इनामदार-आर्ते,1,शिवाजी महाराज,7,शिक्षकांवर कविता,4,शुभम बंबाळ,2,शुभम सुपने,2,शेतकर्‍याच्या कविता,13,शेती,1,शेषाद्री नाईक,1,शैलेश सोनार,1,श्याम खांबेकर,1,श्रद्धा नामजोशी,9,श्रावणातल्या कहाण्या,27,श्री दि इनामदार,1,श्री बा रानडे,1,श्रीकृष्ण पोवळे,1,श्रीधर रानडे,2,श्रीधर शनवारे,1,श्रीनिवास खळे,1,श्रीपाद कोल्हटकर,1,श्रीरंग गोरे,1,श्रुती चव्हाण,1,संघर्षाच्या कविता,32,संजय उपाध्ये,1,संजय डोंगरे,1,संजय पाटील,1,संजय बनसोडे,2,संजय शिंदे,1,संजय शिवरकर,5,संजय सावंत,1,संजीवनी मराठे,3,संत एकनाथ,1,संत चोखामेळा,1,संत जनाबाई,1,संत तुकडोजी महाराज,2,संत तुकाराम,8,संत नामदेव,3,संत ज्ञानेश्वर,6,संतोष जळूकर,1,संतोष झोंड,1,संतोष सेलुकर,30,संदिप खुरुद,5,संदीपकुमार खुरुद,1,संदेश ढगे,39,संध्या भगत,1,संपादक मंडळ,1,संपादकीय,11,संपादकीय व्यंगचित्रे,2,संस्कार,2,संस्कृती,133,सई कौस्तुभ,1,सचिन पोटे,12,सचिन माळी,1,सण-उत्सव,22,सणासुदीचे पदार्थ,32,सतिश चौधरी,1,सतीश काळसेकर,1,सदानंद रेगे,2,सदाशिव गायकवाड,2,सदाशिव माळी,1,सनी आडेकर,10,सप्टेंबर,30,समर्थ रामदास,206,समर्पण,9,सरबते शीतपेये,8,सरयु दोशी,1,सरला देवधर,1,सरिता पदकी,3,सरोजिनी बाबर,1,सलीम रंगरेज,8,सविता कुंजिर,1,सांगली,1,सागर बनगर,1,सागर बाबानगर,1,सातारा,1,साने गुरुजी,5,सामाजिक कविता,112,सामान्य ज्ञान,8,सायली कुलकर्णी,7,साहित्य सेतू,1,साक्षी खडकीकर,9,साक्षी यादव,1,सिंधुदुर्ग,1,सिद्धी भालेराव,1,सिमा लिंगायत-कुलकर्णी,3,सुदेश इंगळे,20,सुधाकर राठोड,1,सुनिल नागवे,1,सुनिल नेटके,2,सुनील गाडगीळ,1,सुभाष कटकदौंड,2,सुमती इनामदार,1,सुमित्र माडगूळकर,1,सुरज दळवी,1,सुरज दुतोंडे,1,सुरज पवार,1,सुरेश भट,2,सुरेश सावंत,2,सुशील दळवी,1,सुशीला मराठे,1,सुहास बोकरे,6,सैनिकांच्या कविता,4,सैरसपाटा,127,सोपानदेव चौधरी,1,सोमकांत दडमल,1,सोलापूर,1,सौरभ सावंत,1,स्तोत्रे,2,स्नेहा कुंभार,1,स्फुटलेखन,2,स्फूर्ती गीत,1,स्माईल गेडाम,4,स्वप्नाली अभंग,5,स्वप्नील जांभळे,1,स्वाती काळे,1,स्वाती खंदारे,320,स्वाती गच्चे,1,स्वाती दळवी,9,स्वाती नामजोशी,31,स्वाती पाटील,1,स्वाती वक्ते,2,ह मुलांची नावे,1,हमार्टिक समा,1,हरितालिकेच्या आरत्या,1,हर्षद खंदारे,42,हर्षद माने,1,हर्षदा जोशी,3,हर्षवर्धन घाटे,2,हर्षाली कर्वे,2,हसनैन आकिब,3,हेमंत जोगळेकर,1,हेमंत देसाई,1,हेमंत सावळे,1,हेमा चिटगोपकर,8,होळी,5,ज्ञानदा आसोलकर,1,ज्ञानदेवाच्या आरत्या,2,
ltr
item
मराठीमाती । माझ्या मातीचे गायन: नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र)
नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र)
नाशिक जिल्हा (महाराष्ट्र) - नाशिक जिल्ह्याबद्दल संपुर्ण माहिती आणि छायाचित्रे [Detailed Information and Photos of Nashik District].
https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEj4UPaIxitLvEcwLYscD0yEjH-4umlg_IoIfDxNrsr_1Alq4QpFIDCuXUqg74I9tXuVlOT7-ZX7IKBRSNoygT6UZJ3BOUBRnqBhKfuLfGhk7gb_v6c6N0JBLVIeyFlTYtd7vqgIfAnrybunNkobBQpmQhBTD9i_cB68lFJS5P51-wnKdLjC6l02zTL6og/s1600-rw/nashik-district.webp
https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEj4UPaIxitLvEcwLYscD0yEjH-4umlg_IoIfDxNrsr_1Alq4QpFIDCuXUqg74I9tXuVlOT7-ZX7IKBRSNoygT6UZJ3BOUBRnqBhKfuLfGhk7gb_v6c6N0JBLVIeyFlTYtd7vqgIfAnrybunNkobBQpmQhBTD9i_cB68lFJS5P51-wnKdLjC6l02zTL6og/s72-c-rw/nashik-district.webp
मराठीमाती । माझ्या मातीचे गायन
https://www.marathimati.com/2022/08/nashik-district.html
https://www.marathimati.com/
https://www.marathimati.com/
https://www.marathimati.com/2022/08/nashik-district.html
true
2079427118266147504
UTF-8
सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेत कोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीत सर्व पहा अधिक वाचा उत्तर द्या उत्तर रद्द करा हटवा द्वारे स्वगृह पाने पाने सर्व पहा तुमच्यासाठी सुचवलेले विभाग संग्रह शोधा सर्व पोस्ट आपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाही स्वगृहाकडे रविवार सोमवार मंगळवार बुधवार गुरुवार शुक्रवार शनिवार रवी सोम मंगळ बुध गुरु शुक्र शनी जानेवारी फेब्रुवारी मार्च एप्रिल मे जून जुलै ऑगस्ट सप्टेंबर ऑक्टोबर नोव्हेंबर डिसेंबर जाने फेब्रु मार्च एप्रि मे जून जुलै ऑग सप्टें ऑक्टो नोव्हें डिसें आत्ताच १ मिनिटापूर्वी $$1$$ मिनिटांपूर्वी १ तासापूर्वी $$1$$ तासांपूर्वी काल $$1$$ दिवसांपूर्वी $$1$$ आठवड्यांपूर्वी ५ आठवड्यांपेक्षा अधिक पूर्वी अनुयायी अनुसरण करा हे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे १: सामायिक करा २: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहे Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy विषय सूची