तुमचेच पुतळे तुम्हीच उभारायचे - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

0 0 संपादक २३ ऑग, २०१९ संपादन

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची तुमचेच पुतळे तुम्हीच उभारायचे ही मराठी कविता.

सत्तेची स्वयंसिद्धता आणि तिच्या आत्मविरोधी प्रवृत्तीवर भाष्य करणारी ही मार्मिक समकालीन कविता आहे...

तुमचेच पुतळे तुम्हीच उभारायचे

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

ही कविता आधुनिक सामाजिक-राजकीय वास्तवाकडे पाहण्याची एक तीक्ष्ण, चिंतनशील दृष्टी देत जाते. सत्ता, निर्णयप्रक्रिया आणि सार्वजनिक स्मृती या सर्वांचा केंद्रबिंदू ज्या हातात आहे, त्याच हातांकडून त्या व्यवस्थेची निर्मिती आणि विघटनही कसे घडते, याची जाणीव या कवितेतून प्रकर्षाने समोर येते. कवीचा स्वर थेट, संक्षिप्त आणि पुनरुक्तीच्या लयीवर आधारलेला आहे; त्यामुळे कवितेचा आशय अधिक ठळकपणे वाचकापर्यंत पोहोचतो. या रचनेतून समाजातील आत्ममग्न सत्तासंरचना आणि तिच्या अंतर्गत विरोधाभासांचे सूचक चित्र उभे राहते.

तुमचेच पुतळे तुम्हीच उभारायचे तुमचीच शाई तुम्हीच फासायची तुमचेच मत तुम्हीच निवडायचे तुमचीच बटणं तुम्हीच दाबायची तुमचेच माध्यम तुम्हीच बोलायचे तुमचीच जाहिरात तुम्हीच करायची तुमचेच नियम तुम्हीच मोडायचे तुमचीच कारागृहे तुम्हीच फोडायची तुमचेच आभाळ तुम्हीच कोसळायचे तुमचीच माती तुम्हीच तुडवायची तुमचेच तुम्ही तुम्हीच ठरवायचे तुमचीच आठवण तुम्हीच ठेवायची तुमचेच पुतळे तुम्हीच उभारायचे तुमचीच शाई तुम्हीच फासायची

संपादकीय विश्लेषण

या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना म्हणजे सत्तेचा आत्मकेंद्री आणि स्वयंपूर्ण भास. प्रत्येक क्रियेमागे ‘तुमचेच’ आणि ‘तुम्हीच’ या शब्दांची पुनरुक्ती दिसते, जी सत्ताधारी वर्गाच्या एकाधिकारवादी वृत्तीचे भाषिक रूपक ठरते. निर्णय, अभिव्यक्ती, नियम आणि स्मृती यांसारख्या लोकशाहीच्या विविध अंगांवर एकाच शक्तिकेंद्राचे वर्चस्व कसे प्रस्थापित होते, हे या पुनरुक्तीमधून सूक्ष्मपणे व्यक्त होते. भावगतीच्या दृष्टीने कविता हळूहळू उलगडत जाणाऱ्या चक्राकार संरचनेत पुढे सरकते. सुरुवातीला दिसणारी आत्मनिर्मित प्रतिमा पुढे जाऊन मत, माध्यम, नियम आणि आभाळ-मातीसारख्या व्यापक प्रतीकांपर्यंत विस्तारते. या विस्तारामुळे व्यक्तिगत स्तरावर सुरू झालेली बाब अखेरीस संपूर्ण सामाजिक-राजकीय विश्व व्यापणाऱ्या प्रक्रियेत रूपांतरित होते. त्यामुळे कवितेचा आशय केवळ व्यक्तिनिष्ठ न राहता सामूहिक अनुभवाचा भाग बनतो. शैलीच्या दृष्टीने ही रचना अत्यंत मितभाषी असून तिचा परिणाम पुनरुक्तीच्या लयीतून साधला जातो. प्रत्येक कडव्यातील दोन-दोन ओळींची रचना वाक्यरचनेतील समांतरता टिकवून ठेवते. या साधेपणातच कवितेचे सामर्थ्य दडलेले आहे. कोणत्याही अलंकारिक विस्ताराशिवाय केवळ वाक्यरचनेतील आवर्तन आणि अर्थातील सूचकता यांच्या साहाय्याने कवीने प्रभावी व्यंग्यात्मक वातावरण निर्माण केले आहे. प्रतीकात्मकतेच्या पातळीवर पुतळे, शाई, बटणं, माध्यम, नियम आणि आभाळ-माती ही प्रतिमा सामाजिक नियंत्रणाच्या विविध स्तरांचे प्रतिनिधित्व करतात. या प्रतिमांमधून सत्ता केवळ स्मारकांमध्येच नव्हे, तर विचारप्रवाह, प्रचारयंत्रणा आणि नैतिक नियमांच्या निर्मितीतही स्वतःचा ठसा उमटवते, अशी जाणीव निर्माण होते. शेवटी सुरुवातीचेच कडवे पुन्हा येते आणि संपूर्ण प्रक्रियेची चक्राकारता अधोरेखित करते, ज्यामुळे कवितेचा संदेश अधिक ठसठशीतपणे उभा राहतो. सारांश: पुनरुक्तीच्या प्रभावी शैलीतून सत्ता स्वतःची निर्मिती, नियंत्रण आणि स्मृती घडवते, या आत्मविरोधी वास्तवाचे ही कविता तीक्ष्ण आणि विचारप्रवर्तक चित्र उभे करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.