मनाच्या खोल दरीत: मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची ‘मनाच्या खोल दरीत’ ही मराठी कविता.

‘मनाच्या खोल दरीत’ ही हर्षद खंदारे यांची कविता बाह्य जगातील गर्दी, मानवी व्यवहार आणि अंतर्मनातील एकाकीपणा यांतील द्वंद्वाचा वेध घेणारी एक अस्वस्थ करणारी आत्मचिंतनात्मक रचना आहे…

मनाच्या खोल दरीत

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

आधुनिक मानवी जीवन हे कमालीचे धावपळीचे, यांत्रिक आणि गर्दीने व्यापलेले आहे. अवतीभवती शेकडो चेहरे, रस्ते आणि व्यवहार असतानाही माणसाचे अंतर्मन मात्र एका अथांग, निवांत किंवा भयप्रद एकाकीपणात हेलकावे घेत असते.

हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, ‘मराठीमाती डॉट कॉम’) यांची ‘मनाच्या खोल दरीत’ ही कविता याच मानवी अस्वस्थतेचे आणि अंतर्विरोधाचे सूक्ष्म दर्शन घडवते. रस्त्यावरून चालताना होणारा भौतिक प्रवास आणि त्याच वेळी मनाच्या अथांग दरीत होणारी भावनिक उडी (बंजी जंपिंग) यांतील ताण कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. बाह्य जगातील नफ्या-तोट्याचा ताळेबंद आणि अंतर्मनातील अहंपणाचा पोकळपणा यांमधील द्वंद्व कवीने थेट आणि पारदर्शक शब्दांत मांडले आहे.

फार गर्दी आहे नजरेसमोर, मी मात्र रस्त्याने चालताना देखील बंजी जंपिंग करतोय मनाच्या खोल दरीत. चांगल्या-वाईटाचा समतोल, नफ्या-तोट्याचा ताळेबंद, शोध-प्रतिशोधाचा प्रवास. ‘मीऽऽऽ मीऽऽऽ’चा शुकशुकाट, हा असा काहीसा क्रम आहे या गर्दीसोबत चालताना. फाऽऽऽर, फारच गर्दी आहे नजरेसमोर; मी मात्र रस्त्याने चालताना देखील बंजी जंपिंग करतोय मनाच्या खोल दरीत!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व अंतर्मुखतेचा प्रवास

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही बाह्य गर्दी आणि अंतर्गत एकाकीपणा यांतील अंतर्विरोधावर आधारित आहे. कवी जेव्हा “फार गर्दी आहे नजरेसमोर, / मी मात्र रस्त्याने चालताना देखील / बंजी जंपिंग करतोय / मनाच्या खोल दरीत.” असे विधान करतो, तेव्हा तो बाह्य वास्तव आणि मानसिक वास्तव यांतील दरी स्पष्ट करतो. अवतीभवती माणसांची गर्दी असली, तरी व्यक्तीचे मन स्वतःच्याच अनुभवांच्या, विचारांच्या आणि शंकांच्या अथांग पोकळीत उडी घेत असते. 'बंजी जंपिंग' ही आधुनिक साहसी क्रीडाप्रकाराची प्रतिमा येथे मनाच्या अनपेक्षित आणि थरारक भावनिक निपाताचे सशक्त प्रतीक बनून येते.

भावगती व सामाजिक-मानसिक व्यवहाराचे चित्र

कवितेच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या कडव्यात मानवी व्यवहाराचे आणि सामाजिक चौकटीचे विदारक वास्तव समोर येते. “चांगल्या-वाईटाचा समतोल, / नफ्या-तोट्याचा ताळेबंद, / शोध-प्रतिशोधाचा प्रवास.” या ओळींमधून मानवी आयुष्याचे व्यापारीकरण आणि नैतिक गणनेची चौकटीबद्धता अधोरेखित होते. कवी पुढे जेव्हा ‘मीऽऽऽ मीऽऽऽ’चा शुकशुकाट ही विलक्षण प्रतिमा वापरतो, तेव्हा आधुनिक मानवी अहंभावाचे (Ego) आणि स्वकेंद्री वृत्तीचे उघडेबोडके रूप दिसून येते. गर्दीत प्रत्येक जण स्वतःचाच जप करत आहे, परंतु त्या 'मी'पणामागे एक भयानक पोकळी किंवा शुकशुकाट दडलेला आहे, ही जाणीव कवी अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त करतो.

शैलीवैशिष्ट्ये, प्रतीकात्मकता व ध्वन्यर्थ

भाषिक व रचनादृष्ट्या ही कविता प्रांजळ, ओघवती आणि मुक्तछंदातील आहे. ‘बंजी जंपिंग’सारखी आधुनिक संकल्पना कवितेच्या नैसर्गिक प्रवाहात मिसळून तिला समकालीन परिमाण प्राप्त करून देते. ‘मीऽऽऽ मीऽऽऽ’ आणि ‘फाऽऽऽर’ या शब्दांमधील अक्षरांची दीर्घता मानवी मनातील दरीचे अथांगपण आणि बाह्य गर्दीची अफाट शक्यता दृगोचर करते. योग्य विरामचिन्हे आणि सुटसुटीत कडव्यांची रचना यांमुळे कवितेतील अंतर्मुखता वाचकाच्या मनावर थेट परिणाम करते.

परिणामकारकता व संपादकीय निष्कर्ष

शेवटच्या कडव्यात “फाऽऽऽर, फारच गर्दी आहे नजरेसमोर...” या आवर्तनातून कवितेचा भावसूर अधिक गडद होतो. सुरुवातीच्या ओळींची ही पुनरावृत्ती केवळ औपचारिक नसून, अंतर्मनाच्या दरीतून पुन्हा बाह्य जगात आल्यानंतरची अटळ वास्तवता दर्शवते. ही रचना वाचकाला स्वतःच्या अस्तित्वाचा आणि मनःस्थितीचा पुनर्विचार करायला लावते. कमीत कमी शब्दांत आधुनिक मानवी मनाचा तळ गाठण्यात कवी पूर्णपणे यशस्वी ठरला आहे.

सारांश

‘मनाच्या खोल दरीत’ ही कविता बाह्य गर्दीतील यांत्रिक वावरामागील मानवी एकाकीपणा, अहंपणाचा पोकळपणा आणि आत्मशोधाची थरारक दरी यांचे अत्यंत टोकदार व अर्थवाही शब्दचित्र रेखाटते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.