प्रदूषणाचा ‘डोस’ आणि मानवी मेंदूचा ‘शॉक’!

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांचा प्रदूषणाचा ‘डोस’ आणि मानवी मेंदूचा ‘शॉक’! हा संपादकीय लेख. नक्की वाचा.

पर्यावरणाचा विनाश आणि मानवी मानसिकतेचा ऱ्हास यावर भाष्य करणारा एक खुसखुशीत उपरोधिक लेख…

प्रदूषणाचा ‘डोस’ आणि मानवी मेंदूचा ‘शॉक’!

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

‘गुळात गुडीशेव’ या वैशिष्ट्यपूर्ण सदराची मुख्य ओळखच मुळी रोजच्या जगण्यातील गंभीर व विकृत वास्तवावर उपरोधाची फोडणी देऊन वाचकाला अंतर्मुख करणे ही आहे. आधुनिकतेच्या नावाखाली निसर्गाचा आणि स्व-स्वास्थ्याचा बळी देणाऱ्या मानवी वृत्तीवर हा लेख अगदी मिश्कीलपणे ताशेरे ओढतो. बाह्य पर्यावरणातील जल, ध्वनी व हवेच्या प्रदूषणाने मानवाच्या अंतर्गत मानसिक विश्वात कशी खळबळ उडवून दिली आहे, याचे उपहासात्मक व तार्किक चित्रण प्रस्तुत संपादकीय लेखात पाहायला मिळते.

मानवाने आजवर विज्ञानाच्या बळावर अनेक क्रांत्या केल्या—औद्योगिक क्रांती, हरित क्रांती, आणि माहिती-तंत्रज्ञान क्रांती. पण या सगळ्या क्रांत्यांपेक्षा अत्यंत चुपचाप आणि अफाट यशस्वीपणे पार पडलेली एक मोठी क्रांती म्हणजे ‘प्रदूषण क्रांती’! पूर्वी माणसाला निसर्गाच्या सानिध्यात जाऊन शांतता, शुद्ध हवा आणि निळेशार पाणी शोधायची एक मागासलेली सवय होती. पण आधुनिक मानवाने विचार केला, ‘रोज रोज तेच ते शुद्ध आणि सात्विक गोष्टींचा कंटाळा येतो, जरा आयुष्यात काहीतरी थ्रिल हवे!’ आणि मग आपण मनावर दगड ठेवून (किंवा खरं तर फुफ्फुसावर धूर ठेवून) ध्वनी, जल आणि पर्यावरणाच्या प्रदूषणाला आपलंसं केलं.

पहिली गोष्ट म्हणजे ध्वनी प्रदूषण! गल्लीतल्या कुत्र्याच्या भुंकण्यापासून ते रस्त्यावरील अकारण वाजणाऱ्या हॉर्नच्या संगीतापर्यंत, आणि सणांसुदीला कानठळ्या बसवणाऱ्या डीजेच्या तालापासून ते टीव्हीवरच्या रात्रीच्या चर्चांमध्ये एकमेकांवर ओरडणाऱ्या वक्त्यांपर्यंत… चहूकडे काय सुरेल वातावरण आहे! शांतता ही आता मध्यमवर्गीय आणि मागासलेपणाची लक्षण मानली जाते. जितका जास्त आवाज, तितकी जास्त प्रगती! पण या प्रचंड आवाजाचा परिणाम असा झालाय की, माणसाच्या कानात आता ‘शांततेचा’ आवाज उरलेलाच नाही. मानवी मन इतके संवेदनशील झाले आहे की, त्याला शांत खोलीत ठेवले तर भीती वाटू लागते. बीपी वाढणे, विनाकारण चडफडणे आणि गाडी चालवताना समोरच्याला शिवीगाळ करणे, हे या ध्वनी प्रदूषणाने आपल्या स्वभावाला दिलेले अप्रतिम ‘बोनस’ आहेत.

दुसरा मुद्दा जल प्रदूषण. शुद्ध पाणी पिणे हे आता अतिशय जुनाट आणि कंटाळवाणे झाले आहे. पाण्यासोबत आवर्तसारणीतील (Periodic Table) सर्व रसायने पोटात गेल्याशिवाय आजच्या आधुनिक माणसाला तृप्त वाटतच नाही! नाल्यांचे पाणी, कारखान्यांचे रसायन आणि प्लास्टिकचे सूक्ष्म कण (Microplastics) यांचा एक अप्रतिम कॉकटेल दररोज आपल्या पोटात जात आहे. या रसायनांमुळे माणसाच्या शरीरात एक नवी जैविक ताकद निर्माण होत असावी. आता माणसाचे शरीर हे केवळ हाडा-मांसाचे उरलेले नसून ते एक फिरते ‘केमिकल लॅब’ बनले आहे. यामुळे पोट बिघडणे, त्वचेचे विकार होणे आणि शरीरात नवनवीन आजार उगवणे, हा तर निसर्गाने आपल्या धडपडीला दिलेला पुरस्कारच मानायला हवा!

तिसरी गोष्ट पर्यावरण आणि हवा. सकाळी उठल्यावर धुकं आणि धूर यातला फरक न ओळखता गॅलरीत उभं राहून फुफ्फुसभर ‘शुद्ध स्मोक’ घेण्याची मज्जा काही वेगळीच असते. झाडे तोडून सिमेंटचे जंगल उभारण्यात आपण इतके पटाईत झालो आहोत की, आता झाडाची सावली शोधण्याऐवजी आपण डिजिटल होर्डिंगची सावली शोधतो. हवेतील हा धूर आणि विषारी वायू जेव्हा माणसाच्या रक्तात मिसळतात, तेव्हा डोक्यात विचारांची पारदर्शकता उरतच नाही. धुरकट वातावरणामुळे माणसाची विचारसरणीही तशीच धुरकट आणि कलुषित झाली आहे.

आता मूळ मुद्द्याकडे वळूया... बाहेरील या तिन्ही प्रदूषणांचा सुरेख संगम जेव्हा मानवी शरीरात होतो, तेव्हा माणसाचे स्वतःचे ‘मानसिक आणि शारीरिक प्रदूषण’ घडून येते. शरीर आजारी पडले की मन चिडचिड करतं, आणि मन चिडचिडं झालं की माणूस समोरच्याच्या आयुष्यात प्रदूषण पसरवतो! आजकाल माणसाला मानसिक ताण घेण्यासाठी वेगळे काही करावेच लागत नाही. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत ध्वनी, हवा आणि पाणी त्याला मोफत ‘स्ट्रेस’चा पुरवठा करतात. माणसाच्या विचारांमध्ये आलेला स्वार्थ, कडू बोलणे, द्वेष आणि नकारात्मकता हे दुसरे काही नसून त्याच्या फुफ्फुसात आणि पोटात गेलेल्या प्रदूषणाचेच ‘बाय-प्रॉडक्ट्स’ आहेत.

‘ध्वनी, जल आणि हवेच्या प्रदूषणाचा हा त्रिवेणी संगम आता माणसाच्या शारीरिक व्याधींची अन् मानसिक चिडचिडीची ‘अक्षय रसद’ बनला आहे.’

थोडक्यात सांगायचे तर, आपण निसर्गाला जे दिले, तेच निसर्ग आपल्याला चक्रवाढ व्याजासह परत करत आहे. आपण नद्यांमध्ये कचरा टाकला, नद्यांनी तो आपल्या पिण्याच्या पाण्यात पाठवला; आपण हवेत धूर सोडला, तिने तो आपल्या फुफ्फुसात भरला; आपण आवाजाचा कल्लोळ केला, निसर्गाने आपल्या मेंदूचा पार ‘शॉर्ट सर्किट’ करून टाकला. आता आपण फक्त वाट पाहायची ती एवढीच की, या शारीरिक आणि मानसिक प्रदूषणामुळे माणसाची पुढची प्रजाती कदाचित इनबिल्ट ‘मास्क’ आणि ‘इअर प्लग’ घेऊनच जन्माला येईल! तोपर्यंत या प्रदूषित वातावरणात डोक्याचा भुगा करून घेत ‘सस्टेनेबल लिव्हिंग’च्या गप्पा मारत राहूया… जय प्रदूषण!

संपादकीय विश्लेषण

लेखकाने या लेखात ‘गुळात गुडीशेव’ या सदराच्या मिश्कील स्वरूपाला साजेसा असा उपरोधिक व टोकदार दृष्टिकोन मांडला आहे. विज्ञानाच्या विविध क्रांत्यांची तुलना ‘प्रदूषण क्रांती’शी करून सुरू होणारी ही मांडणी वाचकाला पहिल्याच वाक्यात आकर्षित करते. भाषेतील प्रवाहीपणा आणि व्यांग्यात्मकता यामुळे विषयाचे गांभीर्य अधिक प्रभावीपणे समोर येते.

लेखातील तर्करचना अत्यंत सुटसुटीत व प्रवाही आहे. ध्वनी, जल आणि वायू या तिन्ही प्रदूषणांची माणसाच्या रोजच्या जगण्याशी व मानसिकतेशी सांगड घालताना लेखकाने “माणसाचे शरीर हे एक फिरते ‘केमिकल लॅब’ बनले आहे” किंवा “बीपी वाढणे आणि शिवीगाळ करणे हा ध्वनी प्रदूषणाचा अप्रतिम बोनस आहे” यांसारख्या अत्यंत मार्मिक रूपकांचा वापर केला आहे. या उदाहरणांमुळे लेखातील विनोद हा केवळ मनोरंजनात्मक न राहता वैचारिक चिंतनाला खतपाणी घालणारा ठरतो.

प्रदूषणाचा परिणाम केवळ फुफ्फुसावर किंवा पोटावर होत नसून तो मानवी मेंदूवर, वर्तनावर आणि विचारसरणीवर कसा होतो, यावर लेखकाने अचूक बोट ठेवले आहे. “धुरकट वातावरणामुळे माणसाची विचारसरणीही तशीच धुरकट व कलुषित झाली आहे” हा निष्कर्ष मानवी व्यवहारातील वाढत्या चिडचिडेपणाचे आणि वैचारिक प्रदूषणाचे मूळ दाखवून देतो. पर्यावरणाचा विनाश आणि मानवी स्वभावातील नकारात्मकता यांचा हा परस्परसंबंध अत्यंत बौद्धिक पातळीवर हाताळला गेला आहे.

शेवटी, निसर्गाच्या चक्रवाढ व्याजाच्या सिद्धांताद्वारे मानवी निसर्गद्रोहावर मारलेला चाबूक आणि “पुढची पिढी इनबिल्ट मास्क व इअर प्लग घेऊन जन्माला येईल” ही केलेली अतिशयोक्ती उपहासाची परिसीमा गाठते. आधुनिक काळातील ‘सस्टेनेबल लिव्हिंग’च्या केवळ शाब्दिक गप्पा मारणाऱ्या समाजाच्या दांभिकतेवर लेखाचा शेवट अत्यंत मार्मिक प्रहार करतो.

सारांश

पर्यावरणीय प्रदूषणातून उद्भवणाऱ्या शारीरिक आणि मानसिक विकृतीच्या संकटावर उपरोधाच्या माध्यमातून प्रकाश टाकणारा हा एक मार्मिक व अंतर्मुख करणारा लेख आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा: