सूर्यफूल आणि सहजीवन: ‘एकमेका सहाय्य करू’ चा निसर्गमंत्र

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद लेखक आशुतोष दंडगव्हाळ यांचा ‘सूर्यफूल आणि सहजीवन: ‘एकमेका सहाय्य करू’ चा निसर्गमंत्र’ हा ललित लेख.

प्रस्तुत ललित लेख निसर्गातील सूर्यफुलाच्या जीवनशैलीचे अचूक निरीक्षण करून, मानवी जीवनातील सहजीवन, सकारात्मकता आणि संत तुकाराम महाराजांच्या सामाजिक तत्त्वज्ञानाची सांगड घालणारा एक उद्बोधक वैचारिक प्रवास आहे...

सूर्यफूल आणि सहजीवन: ‘एकमेका सहाय्य करू’ चा निसर्गमंत्र

आशुतोष दंडगव्हाळ (छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

जगण्याचा संघर्ष जेव्हा तीव्र होतो, तेव्हा मानवी मनाला दिशा दाखवण्याचे काम थोर संतांचे विचार आणि निसर्गाचे मूक संदेश करत असतात. जगप्रसिद्ध तत्त्ववेत्ता राल्फ वाल्डो इमर्सन म्हणतो, “निसर्गाच्या गतीचा स्वीकार करा, तिचे रहस्य संयमात आहे.” हाच संयम आणि सहकार्याचा भाव लेखक आशुतोष दंडगव्हाळ यांनी या लेखात अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे. संत तुकाराम महाराजांचा ‘एकमेका सहाय्य करू’ हा संदेश केवळ मानवी समाजापुरता मर्यादित नसून तो सबंध सृष्टीचा वैश्विक नियम कसा आहे, याचे सुंदर प्रकटीकरण सूर्यफुलाच्या रूपकातून या ललित लेखात पाहायला मिळते. एकात्मता आणि कौटुंबिक ऊर्जेची गरज अधोरेखित करणारा हा लेख वाचकाला अंतर्मुख करतो.

आयुष्यात यशाचा आणि समाधानाचा मार्ग कधीच एकट्याने चालता येत नाही. जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांनी शतकांपूर्वीच मानवी कल्याणाचा महामंत्र देताना सांगून ठेवले होते—

“एकमेका सहाय्य करू । अवघे धरू सुपंथ ॥”

म्हणजेच, एकमेकांना साथ द्या, परस्परांना आधार द्या; तरच खऱ्या अर्थाने आपल्याला सन्मार्गावर, प्रगतीच्या उज्वल वाटेवर चालता येईल. हा संदेश आजच्या गतिमान आणि काहीशा आत्मकेंद्री बनत चाललेल्या युगात अधिक प्रासंगिक वाटतो. माणूस वैयक्तिक पातळीवर कितीही सक्षम आणि बुद्धिमान असला, तरी तो समाज सोडून एकटा सर्व काही साध्य करू शकत नाही. कुटुंब, मित्र, व्यावसायिक सहकारी आणि पर्यायाने संपूर्ण समाज यांच्या निस्सीम सहकार्यानेच माणसाच्या जीवनाचा प्रवास सुखकर आणि यशस्वी होत असतो. खरे तर प्रगती म्हणजे केवळ स्वतः स्पर्धा जिंकून पुढे जाणे नव्हे, तर आपल्यासोबत इतरांनाही हाताला धरून पुढे घेऊन जाणे होय. या शाश्वत विकासासाठी मनात प्रेम, विश्वास, जबाबदारीची जाणीव आणि परस्पर सहकार्याची भावना असणे अनिवार्य आहे. मानवी मूल्यांचा हाच उद्बोधक संदेश आपल्याला निसर्गातील एक साधे, पण विलक्षण फूल शिकवते— ते म्हणजे सूर्यफूल! स्वयंपाकघरात तेलाच्या रूपाने रोज परिचयाचे असणारे हे फूल केवळ उपजीविकेचे साधन नाही; तर या फुलाच्या जगण्याची पद्धत, त्यांच्या सवयी आणि समूहाने एकत्र राहण्याची वृत्ती यात एक समृद्ध जीवनधडा दडलेला आहे. सूर्यफुलाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे सूर्याभिमुख असणे. सूर्य उगवल्यापासून ते मावळेपर्यंत त्याचा प्रवास सूर्याच्या दिशेने सुरू असतो. विशेष म्हणजे, शेतातील एखादेच फूल असे करत नाही, तर संपूर्ण शेतातील हजारो सूर्यफुले एकाच वेळी, एकाच लयीत एकाच दिशेने वळतात. विखुरलेल्या प्रयत्नांपेक्षा एकत्रित आणि सुसूत्र दिशेने केलेले काम किती शक्तिशाली असते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे. सूर्यफूल नेहमी प्रकाशाकडे पाहते, अंधाराकडे नव्हे. मानवी जीवनातही ज्यांचे लक्ष नकारात्मकता आणि अपयशाच्या अंधारावर नसून सकारात्मकता, ज्ञान आणि प्रगतीच्या प्रकाशावर केंद्रित असते, तीच माणसे जीवनात खऱ्या अर्थाने बहरतात. जेव्हा एखाद्या समूहातील सर्व घटक एकाच ध्येयाने प्रेरित होऊन एकत्र काम करतात, तेव्हाच खरी क्रांती घडते. सूर्यफुलाच्या शेतात आणखी एक विलोभनीय गोष्ट दिसते. तिथे हजारो सूर्यफुले एकमेकांना खेटून, दाटीवाटीने उभी असतात. निसर्गाचा नियम असा आहे की, जेव्हा एखादे वादळ किंवा मुसळधार पाऊस येतो, तेव्हा एकाकी झाडे कोलमडून पडतात; मात्र सूर्यफुले घनदाट लागवडीमुळे परस्परांना घट्ट धरून ठेवतात. वैज्ञानिक संशोधनातूनही हे सिद्ध झाले आहे की, एकमेकांच्या जवळ असल्यामुळे त्यांना भौतिक आधार मिळतो आणि ते मोठ्या वादळांनाही ताठ मानेने तोंड देतात. मानवी जीवनही यापेक्षा वेगळे नाही. संकटाच्या काळात जेव्हा कुटुंब, मित्र आणि समाज माणसाला मानसिक, भावनिक आणि व्यावहारिक आधार देतात, तेव्हा सर्वात मोठ्या संकटाचा सामना करणे सोपे जाते. एकाकी माणूस खचू शकतो, पण संघटित समाज कधीच पराभूत होत नाही. सूर्यफुलाबद्दल निसर्गप्रेमींमध्ये एक अत्यंत सुंदर भावनिक निरीक्षण सांगितले जाते. दिवसभर सूर्याचा प्रकाश घेणारी ही सूर्यफुले, सूर्य मावळल्यानंतर रात्रीच्या वेळी मात्र एकमेकांच्या दिशेने वळलेली दिसतात. वैज्ञानिक परिभाषेत याला वनस्पतींचे अंतर्गत वर्तन (Internal Circadian Rhythms) म्हटले जात असले, तरी मानवी दृष्टीने विचार केला तर यातून एक अप्रतिम जीवनमूल्य मिळते. दिवसभर बाह्य जगाशी संघर्ष करून, जबाबदाऱ्यांचे ओझे पेलून जेव्हा माणूस थकतो-भागतो, तेव्हा त्याला पुन्हा नवसंजीवनी देणारी एकच जागा असते— ती म्हणजे आपली हक्काची माणसे! रात्री घराच्या उंबरठ्यात आल्यावर कुटुंबातील सदस्यांचे प्रेम, आस्थेची चौकशी आणि विश्वासाचे दोन शब्द माणसाला उद्याच्या संघर्षासाठी नवी ऊर्जा देतात. नाती ही केवळ स्वार्थासाठी किंवा केवळ उपकारासाठी नसतात. ती परस्परांना समजून घेणे, आदर देणे आणि पडत्या काळात एकमेकांना सावरणारे अढळ कोंदण असणे यावरच टिकतात. आजच्या भौतिकवादी जगात पैसा, पद आणि प्रतिष्ठा यांना महत्त्व आहेच; पण अपयशाच्या रात्री योग्य वेळी पाठीवर पडलेली शाबासकीची थाप, प्रोत्साहनाचा एक शब्द आणि आपुलकीचा एक स्पर्श यांची किंमत जगातील कोणत्याही संपत्तीपेक्षा मोठी असते. कारण माणूस केवळ अन्नावर जगत नाही, तर तो प्रेम, विश्वास आणि भावनिक ऊर्जेवर जगत असतो. म्हणूनच आपल्या आयुष्यात ‘देणे आणि घेणे’ (Give and Take) यांचा समतोल असायला हवा. आजच्या तीव्र स्पर्धात्मक युगात मानवी मनात मतभेद, ईर्ष्या आणि गैरसमज निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. परंतु, जर आपण सूर्यफुलासारखे इतरांमधील दोष शोधण्याऐवजी केवळ त्यांचे गुण ग्रहण करायला शिकलो, तर नाती अधिक सुदृढ होतील. सूर्यफूल आपले कर्तव्य कधीच विसरत नाही; ते रोज निसर्गाचा नियम पाळते, वाढते आणि शेवटी असंख्य बियांची निर्मिती करून पुढील पिढीसाठी स्वतःला समर्पित करते. माणसानेही आपली कौटुंबिक, सामाजिक आणि राष्ट्रीय कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडली, तरच सामूहिक प्रगतीचे स्वप्न साकार होईल. एकट्या व्यक्तीचा विजय हा तात्कालिक आणि मर्यादित असू शकतो; पण एकत्रित प्रयत्नांमधून निर्माण झालेला विजय हा इतिहास घडवतो. संत तुकारामांनी सांगितलेले सहजीवनाचे तत्त्व केवळ माणसांसाठी नाही, तर तो संपूर्ण सृष्टीचा अंतर्भूत नियम आहे. एकट्याने सूर्याच्या तेजापर्यंत पोहोचणे कठीण असेलही; पण जर आपण सर्वांनी सोबत प्रवास केला, परस्परांना आधार दिला आणि आपापले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडले, तर आपणही सूर्यफुलासारखे ताठ, उंच आणि सदैव प्रकाशाकडे वळलेले समृद्ध जीवन जगू शकू. हे सूर्यफूल रोज आपल्याला हाच मूक संदेश देत असते— गरज आहे ती फक्त आपण आपले डोळे आणि मन उघडे ठेवून तो ऐकण्याची आणि आत्मसात करण्याची! “सूर्यफुलांसारखी सूर्यप्रकाशातून सकारात्मक शक्ती घ्यावी आणि माणसांसारखी एकमेकांच्या सहवासातून भावनिक ऊर्जा द्यावी; कारण जीवनाचा खरा अर्थ एकटे जिंकण्यात नसून, एकत्र वाढण्यात आणि समृद्ध होण्यात आहे.”

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत ललित लेख ‘सूर्यफूल आणि सहजीवन’ हा मानवी स्वभाव आणि निसर्गाचे घटक यांच्यातील आंतरिक संबंधांवर प्रकाश टाकणारा एक सुंदर लेख आहे. संपादकीय दृष्टीकोनातून विचार करता, लेखकाचा मूळ आशय अत्यंत उत्कृष्ट आणि विचारप्रवर्तक होता. तथापि, मूळ मसुद्यामध्ये काही अंशी भाषेची पुनरुक्ती, व्याकरणाच्या ढोबळ चुका आणि वाक्यांची विस्कळीत रचना यांमुळे विचारांचा प्रवाह काही ठिकाणी खंडित होत होता. संपादकीय संस्कारांमळे या लेखामध्ये वाचनाची सुसूत्रता आणि भाषिक सौंदर्य अधिक खुलून आले आहे. भाषिक व व्याकरणात्मक सुधारणा (उताऱ्यासह) मूळ मजकुरात काही ठिकाणी विरामचिन्हांचा अभाव होता आणि वाक्ये अर्धवट वाटत होती. उदाहरणार्थ, मूळ उताऱ्यात “सकाळी पूर्वेकडे, संध्याकाळी पश्चिमेकडे.पण हे फक्त एकट्या झाडाचं वर्तन नाही, शेतातील सर्व झाडे एकाच वेळी, एकाच दिशेने वळतात!” अशी काहीशी विस्कळीत रचना होती. यात संपादन करून: “सूर्य उगवल्यापासून ते मावळेपर्यंत त्याचा प्रवास सूर्याच्या देशाने सुरू असतो. विशेष मध्ये, शेतातील एखादेच फूल असे करत नाही, तर संपूर्ण शेतातील हजारो सूर्यफुले एकाच वेळी, एकाच लयीत एकाच दिशेने वळतात.” असा बदल करण्यात आला. यामुळे वाक्यातील व्याकरणिक दोष दूर झाले आणि वाचताना भाषेचा प्रवाहीपणा वाढला. ‘अंधारा कडे’ किंवा ‘प्रयत्नां पेक्षा’ अशा सुट्या लिहिलेल्या शब्दांना जोडशब्द करून ‘अंधाराकडे’ व ‘प्रयत्नांपेक्षा’ असे शुद्ध स्वरूपात लिहिले गेले आहे. वैचारिक स्पष्टता आणि संदर्भांची जोड मूळ लेखामध्ये सूर्यफुलाच्या रात्रीच्या वर्तनाचा उल्लेख होता, परंतु त्याला वैज्ञानिक आणि तात्त्विक जोड देणे आवश्यक होते. संपादित लेखामध्ये वनस्पतींच्या या वर्तनाला ‘अंतर्गत वर्तन’ (Circadian Rhythms) असे वैज्ञानिक नाव देऊन, त्याचे माणसाच्या ‘कौटुंबिक ऊर्जेशी’ असलेले नाते अधिक ठळक केले गेले. “रात्री घराच्या उंबरठ्यात आल्यावर कुटुंबातील सदस्यांचे प्रेम, आस्थेची चौकशी आणि विश्वासाचे दोन शब्द माणसाला उद्याच्या संघर्षासाठी नवी ऊर्जा देतात” हा मुद्दा जोडल्याने कौटुंबिक मूल्यांचे महत्त्व वाचकाच्या मनावर चपखलपणे ठसते. अनावश्यक लांब वाक्यांचे संकुचित व प्रवाही रूपांतर काही ठिकाणी वाक्ये केवळ माहितीवजा वाटत होती, त्यात ललित साहित्याला आवश्यक असलेली काव्यात्मकता किंवा खोली कमी होती. मूळ लेखकाची ‘माणूस केवळ अन्नाने जगत नाही’ ही भूमिका अधिक व्यापक करण्यासाठी त्याला योग्य शब्दांची जोड दिली गेली. संपादनात अनावश्यक इंग्रजी शब्दांना पर्याय देऊन (उदा. संघटित समाज, शाश्वत विकास) मराठी भाषेचे प्रमाण रूप राखले गेले आहे. तसेच, प्रख्यात विचारवंतांचे विचार (उदा. राल्फ वाल्डो इमर्सन यांचा संदर्भ) प्रस्तावनेत समाविष्ट केल्यामुळे लेखनाला एक अभ्यासपूर्ण आणि जागतिक परिमाण प्राप्त झाले आहे. हा लेख नव्या लेखकांसाठी एक उत्तम धडा आहे की, जेव्हा आपण निसर्गाचे रूपक वापरतो, तेव्हा निसर्गाच्या भौतिक नियमांची मानवी भावनांशी सांगड घालताना भाषा जितकी सोपी, थेट आणि सुसंवाद साधणारी असेल, तितकाच ललित लेख वाचकांच्या हृदयाला स्पर्श करतो. सारांश: भौतिक संपत्ती आणि क्षणिक प्रसिद्धीच्या मागे न धावता, निःस्वार्थ सेवा, विनम्रता व सत्कर्माच्या बळावर मानवाच्या हृदयात आदराचे स्थान निर्माण करणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने ‘कीर्ती रूपी’ अमर होणे होय.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.