मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘जगावे परी कीर्ती रूपी उरावे: मानवी अस्तित्वाचा ध्येयमंत्र’ हा ललित लेख.
प्रस्तुत लेख मानवी जीवनाचे अंतिम उद्दिष्ट भौतिक सुखापलीकडे जाऊन सत्कर्म आणि चिरंतन मूल्यांच्या आधारे ‘कीर्ती रूपी’ जगण्यात कसे सामावले आहे, याचा उद्बोधक वेध घेतो...
जगावे परी कीर्ती रूपी उरावे: मानवी अस्तित्वाचा ध्येयमंत्र
“जगावे परी कीर्ती रूपी उरावे” हे वाक्य मानवी जीवनाला उदात्त दिशा देणारे आणि अस्तित्वाचे परम सत्य सांगणारे आहे. प्रत्येक मनुष्य जन्माला येतो, आयुष्य जगतो आणि काळाच्या पडद्याआड जातो. मात्र, प्रत्येकाची स्मृती काळाच्या पटावर टिकून राहतेच असे नाही. बहुतेकांची नावे विस्मरणाच्या गर्तेत हरवून जातात; याउलट, ज्यांचे कार्य, विचार आणि आदर्श उत्तुंग असतात, ते शतकानुशतके समाजाला मार्ग दाखवत राहतात. अशा सत्पुरुषांचे शरीर नश्वर असले तरी त्यांची कीर्ती अमर असते. म्हणूनच, माणसाने केवळ भौतिक अर्थाने जगू नये, तर आपले जीवन असे समृद्ध करावे की त्याच्या पश्चातही त्याचे नाव समाजाने आदराने, अभिमानाने आणि कृतज्ञतेने घ्यावे. मानवी जीवन ही निसर्गाने दिलेली एक अनुपमेय देणगी आहे. या जीवनाचे यथार्थ मूल्य केवळ संकुचित स्वार्थात किंवा वैयक्तिक सुखोपभोगात नसून इतरांच्या अंधःकारमय जीवनात आनंद, आशा आणि ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण करण्यात आहे. उजाडणारा प्रत्येक दिवस काहीतरी सत्कृत्य करण्याची नवी संधी घेऊन येत असतो. आपण केलेले प्रत्येक साधे पण प्रामाणिक कार्य, उच्चारलेला प्रेमळ शब्द, पीडितांना दिलेला मदतीचा हात आणि आपली नैतिक कृती हीच आपल्या चारित्र्याची ओळख ठरते; आणि हीच ओळख पुढे शाश्वत कीर्तीचे रूप धारण करते. येथे एक गोष्ट प्रकर्षाने समजून घेतली पाहिजे—‘कीर्ती’ आणि ‘प्रसिद्धी’ या दोन भिन्न संकल्पना आहेत. प्रसिद्धी ही क्षणभंगुर असू शकते; जी आज आहे आणि उद्या नाहीशी होते. याउलट, कीर्ती ही सत्कर्माच्या आणि नैतिकतेच्या भक्कम पायावर उभी असते. ती पैशाने विकत घेता येत नाही, तात्कालिक पद-प्रतिष्ठेमुळे लाभत नाही आणि बाह्य अवडंबराने टिकतही नाही. तिचे संपादन केवळ निस्पृह चारित्र्य, प्रामाणिकपणा, निःस्वार्थ सेवा आणि उत्कट माणुसकीच्या बळावरच होऊ शकते. थोडक्यात, कीर्ती हे व्यक्तीच्या अंतःकरणातील मूल्यांचेच प्रकटीकरण असते. आजच्या स्पर्धात्मक युगात यशाची परिमाणे बदलली आहेत. संपत्ती, आलिशान वास्तू, महागड्या गाड्या किंवा उच्च अधिकार पद यालाच बरेचदा यश मानले जाते. परंतु, खरे यश हे भौतिकतेत नसून मानवी मनात स्थान निर्माण करण्यात आहे. आपल्या कर्तृत्वाने कोणाच्या तरी जीवनाला सकारात्मक कलाटणी देणे, दुःखाच्या गर्तेत सापडलेल्याला आधार देणे आणि सामाजिक बांधिलकीतून विधायक कार्य करणे, यातून मिळणारा आत्मिक आनंद कोणत्याही ऐहिक वैभवापेक्षा श्रेष्ठ असतो. इतिहास या सत्याचा जिवंत साक्षीदार आहे. ज्या महापुरुषांनी स्वार्थावर तुळशीपत्र ठेवून समष्टीचा विचार केला, त्यांची कीर्ती आज युगे उलटली तरी देदीप्यमान आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ‘हे राज्य व्हावे ही श्रींची इच्छा’ म्हणत स्वराज्याची स्थापना केली आणि न्याय व लोककल्याणाचा वस्तुपाठ घालून दिला. क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी सामाजिक विषमतेशी आणि अज्ञानाशी संघर्ष करत स्त्री-शिक्षणाचा पाया रचला. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी समता, बंधुता आणि न्यायावर आधारित आधुनिक भारताचे संविधान दिले, तर राष्ट्रपिता महात्मा गांधींनी सत्य आणि अहिंसेच्या बळावर देशाला स्वातंत्र्य मिळवून दिले. हे विभूतिमत्त्व आज देहरूपाने आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार आणि कार्य आजही करोडो बांधवांना प्रेरित करत आहेत. कीर्ती मिळवण्यासाठी प्रत्येकाने इतिहासपुरुषच व्हायला हवे असे नाही. आपल्याला लाभलेल्या क्षेत्रात प्रामाणिकपणे सर्वोच्च योगदान देणे हीसुद्धा कीर्तीचीच साधना आहे. ज्ञानदान करणारा शिक्षक, घाम गाळून अन्न पिकवणारा शेतकरी, सीमेवर डोळ्यात तेल घालून रक्षण करणारा सैनिक, रुग्णाला मृत्यूच्या दारातून परत आणणारा डॉक्टर, विज्ञानाचा लोककल्याणासाठी वापर करणारा शास्त्रज्ञ, समाजाला प्रगल्भ करणारा कलाकार आणि मुलांवर सुसंस्कार करणारे माता-पिता—हे सर्वजण आपापल्या परीने समाज घडवत असतात. जेव्हा कोणत्याही व्यवसायात निष्ठेची आणि सेवाभावाची जोड मिळते, तेव्हा ते कार्य आपोआपच कीर्तीस पात्र ठरते. आजच्या वेगवान आणि गतीमान जीवनात स्वार्थ, स्पर्धा, मत्सर आणि अहंकार यांचे प्राबल्य वाढताना दिसत आहे. अशा गढूळ वातावरणात ‘माणुसकी’ जपणे हीच सर्वात मोठी साधना ठरते. एखाद्याच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसणे, संकटात धीर देणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि लहानांवर प्रेम करत कर्तव्य पार पाडणे, हीच खरी मानवी संपत्ती आहे. या छोट्या-छोट्या सत्कृत्यांची संचित बेरीज म्हणजेच महान कीर्ती होय. हा विचार विद्यार्थीदशेत रुजणे अत्यंत आवश्यक आहे. विद्यार्थ्याने केवळ गुणांच्या मागे न धावता शिस्त, वेळेचे नियोजन, गुरुजनांविषयी आदर आणि सामाजिक भान राखले, तर तो एक आदर्श नागरिक बनेल. अशा विद्यार्थ्याची कीर्ती केवळ गुणपत्रिकेपुरती मर्यादित न राहता त्याच्या उज्ज्वल चारित्र्यातून प्रकट होते. कीर्तीचा उगम नेहमी विनम्रतेतून होतो. अहंकार माणसाला तात्कालिक उंची देत असला, तरी अंततः तो त्याला समाजापासून तोडतो. ज्याच्याकडे ज्ञान असूनही नम्रता आहे, सामर्थ्य असूनही करुणा आहे आणि यश असूनही साधेपणा आहे, त्यालाच जग खऱ्या अर्थाने वंदनीय मानते. म्हणूनच, कीर्तीचा मार्ग हा विनय, संयम, कठोर परिश्रम आणि सातत्य या चतुःसूत्रीतून जातो. जसे सुवर्ण अग्नीत तावून-सुलाखून निघाल्यानंतर अधिक चमकदार होते, तसेच मानवी जीवनही संकटांचा आणि संघर्षांचा सामना करून अधिक परिपक्व आणि प्रगल्भ बनते. आजच्या डिजिटल आणि आभासी युगात ‘क्षणभंगुर प्रसिद्धी’ मिळवणे अत्यंत सोपे झाले आहे. सामाजिक माध्यमांवर (Social Media) काही सेकंदांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचता येते. परंतु, खरी कीर्ती ही केवळ ‘लाइक्स’ (Likes) किंवा ‘फॉलोअर्स’ (Followers) च्या आकड्यांमध्ये मोजता येत नाही. ती लोकांच्या मनात निर्माण झालेल्या नितांत विश्वासात, प्रेमात आणि आदरात असते. आपल्या पश्चात लोकांनी आपल्या कार्याचे स्मरण करावे आणि आपल्या जीवनप्रवासातून चांगुलपणाची प्रेरणा घ्यावी, हेच जीवनाचे अंतिम सार्थक आहे. त्यामुळे, आपण प्रत्येकाने दररोज स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे—“आज माझ्या कोणत्या कृतीने एखाद्याच्या चेहऱ्यावर हसू फुलले? माझ्यामुळे कोणाचे भले झाले?” या प्रश्नाचे सकारात्मक उत्तर म्हणजेच आपल्या जगण्याचा खरा सुवास आहे. अखेरीस, आयुष्याची उंची ही त्याच्या लांबीवरून नव्हे, तर कार्याच्या गुणवत्तेवरून ठरते. शरीर नश्वर आहे पण विचार अमर आहेत; संपत्ती नाशवंत आहे पण संस्कार चिरंतन आहेत. चला तर मग, सत्य, प्रेम, करुणा आणि प्रामाणिकपणा या मूल्यांचा अंगीकार करून प्रत्येक दिवस सत्कर्माचा उत्सव बनवूया. आपल्या अस्तित्वाचा सुगंध या समाजात दीर्घकाळ दरवळत राहील असे जगूया. “जगावे परी कीर्ती रूपी उरावे” हा केवळ सुविचार नसून आपल्या जीवनाचा ध्येयमंत्र बनू दे. आपली जीवनयात्रा अशी असावी की आपले नाव केवळ दगडावर कोरले जाणार नाही, तर मानवाच्या हृदयात आदराने आणि प्रेमाने कोरले जाईल. हाच खऱ्या अर्थाने अमरत्वाचा राजमार्ग आहे.
अभिप्राय