'मराठीमाती डॉट कॉम'च्या 'मातीतले कोहिनूर' सदरातून सादर आहे अजिंक्य मल्ल व रुपेरी पडद्याचे 'रुस्तुम-ए-हिंद' दारा सिंग यांच्यावरील व्यक्तिचित्रण लेख.
जागतिक कुस्तीच्या आखाड्यात अजिंक्य राहिलेले आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीत ‘बलदंड नायकाची’ नवी व्याख्या रुजवणारे महानायक दारा सिंग यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या थक्क करणाऱ्या जीवनप्रवासाचा घेतलेला अभ्यासपूर्ण वेध...
अजिंक्य मल्ल ते रुपेरी पडद्याचे 'रुस्तुम-ए-हिंद': दारा सिंग
ग्रामीण भागातून जागतिक कुस्ती मैदानापर्यंतचा प्रवास दारा सिंग यांचे मूळ नाव दिदार सिंग रंधावा असे होते. त्यांचा जन्म १९ नोव्हेंबर १९२८ रोजी पंजाबमधील ‘धर्मूचक’ या गावी एका सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. ग्रामीण वातावरणात वाढलेल्या दारा सिंग यांना निसर्गानेच ६ फूट २ इंच उंची आणि १२७ किलोग्रॅम वजनाचे मजबूत, बलदंड शरीर लाभले होते; पुढे त्यांनी त्याला कठोर व्यायामाची आणि शिस्तीची जोड दिली. वयाच्या अवघ्या १८ व्या वर्षी ते सिंगापूरला गेले, जिथे त्यांचे वडील आणि काका आधीपासूनच कार्यरत होते. तिथे एका ड्रम उत्पादन कारखान्यात काम करत असतानाच, ‘ग्रेट वर्ल्ड स्टेडियम’मध्ये हरनाम सिंग यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी कुस्तीचे अधिकृत व शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेण्यास सुरुवात केली. कठोर परिश्रमाच्या जोरावर त्यांनी सुरुवातीला स्थानिक कुस्ती स्पर्धा गाजवल्या. १९४० च्या दशकात दारा सिंग हे भारतीय कुस्तीप्रेमींच्या गळ्यातील ताईत बनले. स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील विविध संस्थानिकांच्या आमंत्रणावरून त्यांनी अनेक ऐतिहासिक कुस्त्या खेळल्या आणि जिंकल्या. १९४७ मध्ये सिंगापूर येथे त्यांनी ‘चॅम्पियन ऑफ मलेशिया’ हा मानाचा किताब पटकावून आपल्या आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीची यशस्वी सुरुवात केली. अपराजित ‘वर्ल्ड चॅम्पियन’ आणि रुस्तुम-ए-हिंद १९५२ मध्ये भारतात परतल्यानंतर दारा सिंग यांच्या विजयाची घोडदौड अखंड सुरू राहिली. १९५४ मध्ये त्यांनी भारतीय अजिंक्यपद (नॅशनल चॅम्पियनशिप) पटकावले. राष्ट्रकुल (कॉमनवेल्थ) देशांच्या स्पर्धांमध्ये तर ते नेहमीच अपराजित राहिले. १९५९ मध्ये त्यांनी तत्कालीन 'ओरिएंटल चॅम्पियन' किंगकाँग (हंगेरी), कॅनडाचे जॉर्ज गॉर्डिएन्को आणि न्यूझीलंडचे जॉन डिसिल्व्हा या जागतिक दर्जाच्या दिग्गजांना धूळ चारत 'कॉमनवेल्थ चॅम्पियन' होण्याचा बहुमान मिळवला. पुढे त्यांनी जगातील सर्व मातब्बर कुस्तीगारांना पराभूत करून 'वर्ल्ड चॅम्पियन' (जागतिक अजिंक्यपद) पदावर आपले नाव कोरले. त्यांच्या संपूर्ण कुस्ती कारकिर्दीत त्यांनी देश-विदेशात ५०० पेक्षा जास्त व्यावसायिक कुस्त्या खेळल्या; आणि विशेष म्हणजे, या सर्व सामन्यांमध्ये ते संपूर्णपणे अपराजित राहिले! १९५९ मधील जॉर्ज गॉर्डिएन्कोविरुद्धचा सामना आणि १९६८ मध्ये जागतिक अजिंक्यपदासाठी 'लू थेझ' सारख्या जागतिक किर्तीच्या मल्लाविरुद्ध मिळवलेला ऐतिहासिक विजय हा त्यांच्या कारकिर्दीतील सुवर्णक्षण मानला जातो. त्यांच्या या अभूतपूर्व कामगिरीचा गौरव म्हणून भारत सरकारने १९७८ मध्ये त्यांना ‘रुस्तुम-ए-हिंद’ या सर्वोच्च किताबाने सन्मानित केले. चित्रपटसृष्टीतील स्टारडम आणि मुमताजसोबतची केमिस्ट्री कुस्तीच्या आखाड्यात अढळ स्थान निर्माण करत असतानाच दारा सिंग यांनी १९५२ मध्ये दिलीप कुमार आणि मधुबाला अभिनीत ‘संगदिल’ चित्रपटातून अभिनय क्षेत्रात पाऊल ठेवले. मात्र, त्यांना खऱ्या अर्थाने स्टारडम मिळवून दिले ते बाबूभाई मिस्त्री दिग्दर्शित ‘किंग काँग’ (१९६२) या चित्रपटाने. या चित्रपटाच्या अफाट यशानंतर दारा सिंग हे देशभरातील घराघरांत लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचले. त्यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात त्यांनी
- 'रुस्तम-ए-बगदाद' (१९६३)
- 'आवारा अब्दुल्ला' (१९६३)
- 'आया तूफान' (१९६४)
- 'जग्गा' (१९६४)
- 'दारासिंग: आयर्नमॅन' (१९६४)
- 'महाभारत' (१९६५)
- 'लुटेरा' (१९६५)
- 'चांद पर चढाई' (१९६६) आणि
- 'थीफ ऑफ बगदाद' (१९६९)
यांसारख्या अनेक यशस्वी ॲक्शनपटांमध्ये काम करून हिंदी सिनेसृष्टीत 'स्टंट फिल्म्स'चा एक सुवर्णकाळ निर्माण केला. अभिनेत्री मुमताज या दारा सिंग यांच्या सर्वात यशस्वी पडद्यावरील नायिका ठरल्या. या जोडीने एकत्र १६ चित्रपट केले आणि त्यातील बहुतांश चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर प्रचंड यशस्वी झाले.
- 'फौलाद' (१९६३)
- 'वीर भीमसेन' (१९६४)
- 'सॅमसन' (१९६४)
- 'हरक्यूलिस' (१९६४)
- 'आंधी और तूफान' (१९६४)
- 'टारझन कम्स टू दिल्ली' (१९६५)
- 'सिकंदर-ए-आझम' (१९६५) आणि
- 'डाकू मंगल सिंग' (१९६६) या चित्रपटांमधील त्यांची ऑन-स्क्रीन केमिस्ट्री प्रेक्षकांना प्रचंड भावली.
पुढे मुमताज यांना मुख्य प्रवाहातील चित्रपटांत मानाचे स्थान मिळवून देण्यात या चित्रपटांचा मोठा वाटा होता. चरित्र भूमिका आणि ‘हनुमान’ म्हणून लाभलेली अमर प्रसिद्धी १९७० च्या दशकात वाढत्या वयानुसार दारा सिंग यांनी चरित्र भूमिका साकारण्यास सुरुवात केली. राज कपूर यांच्या
- 'मेरा नाम जोकर' (१९७०) या चित्रपटापासून सुरू झालेला हा प्रवास
- 'आनंद' (१९७१)
- 'धरम करम' (१९७५)
- 'धर्मात्मा' (१९७५)
- 'मर्दा' (१९८५)
- 'कर्मा' (१९८६)
- 'दिल्लगी' (१९९९)
- 'कल हो ना हो' (२००३) आणि
- 'जब वी मेट' (२००७)
सारख्या अनेक सुपरहिट चित्रपटांपर्यंत सातत्याने सुरू राहिला. परंतु, दारा सिंग यांना भारतीय जनमानसात आणि संस्कृतीत कायमचे अजरामर केले ते त्यांनी साकारलेल्या पौराणिक भूमिकांनी! १९७६ च्या 'बजरंगबली' चित्रपटातील आणि त्यानंतर १९८७ मध्ये रामानंद सागर यांच्या ऐतिहासिक ‘रामायण’ या दूरदर्शन मालिकेतील त्यांनी साकारलेली ‘हनुमानाची’ भूमिका आजही प्रेक्षकांच्या मनात जिवंत आहे. आपल्या भारदस्त आवाजाने आणि सात्त्विक अभिनयाने त्यांनी या भूमिकेला अशी काही उंची दिली की, आजही देशात हनुमानाचा चेहरा म्हणून दारा सिंग यांचीच प्रतिमा डोळ्यांसमोर उभी राहते. या भूमिकेमुळे त्यांना देवतुल्य लोकप्रियता मिळाली. बहुआयामी दिग्दर्शक, निर्माता आणि राजकीय प्रवास केवळ अभिनयच नव्हे, तर दारा सिंग यांनी चित्रपट निर्मिती, दिग्दर्शन आणि लेखनातही आपले कसब दाखवले. त्यांनी ‘सवा लाख से एक लढाऊं’, ‘रब दियान राखण’ आणि ‘नानक दुखिया सब संसार’ यांसह सात पंजाबी चित्रपटांचे, तसेच ‘भक्ती में शक्ती’ आणि ‘रुस्तम’ (१९८२) या हिंदी चित्रपटांचे यशस्वी दिग्दर्शन केले. त्यांच्या ‘मै मॉं पंजाब दी’ या चित्रपटाला राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. चित्रपट निर्मिती सुलभ व्हावी म्हणून त्यांनी पंजाबमधील मोहाली येथे ‘दारा फिल्म स्टुडिओ’ स्थापन केला, जो आजही तिथला एक अग्रगण्य स्टुडिओ मानला जातो. कला आणि क्रीडा क्षेत्रातील त्यांच्या याच अफाट योगदानाची दखल घेऊन २००३ ते २००९ या काळात त्यांची राज्यसभेचे खासदार म्हणूनही नियुक्ती करण्यात आली होती. वैयक्तिक आयुष्य आणि वारसा दारा सिंग यांचे वैयक्तिक व कौटुंबिक आयुष्यही तितकेच समृद्ध होते. त्यांचा पहिला विवाह १९४२ मध्ये बच्नो कौर यांच्याशी झाला होता. त्यानंतर १९६१ मध्ये त्यांनी सुरजीत कौर रंधावा यांच्याशी दुसरा विवाह केला. त्यांच्या कुटुंबात विंदू दारा सिंग, प्रद्युन रंधावा, अमरीक सिंग रंधावा हे तीन मुलगे आणि लव्हलीन, कमल, दीपा या तीन मुली असा मोठा परिवार आहे. विंदू दारा सिंग यांनीही पुढे मनोरंजन क्षेत्रात आपले स्थान निर्माण केले. एक न भरून निघणारी पोकळी खेळ, मनोरंजन आणि राजकारण अशा विविध क्षेत्रांवर अनेक दशके अधिराज्य गाजवणाऱ्या या महानायकाने १२ जुलै २०१२ रोजी वयाच्या ८३ व्या वर्षी जगाचा निरोप घेतला. त्यांच्या निधनाने क्रीडा आणि चित्रपटसृष्टीत कधीही न भरून निघणारी पोकळी निर्माण झाली. त्यांच्या निधनानंतर, २०१८ मध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ‘डब्ल्यू. डब्ल्यू. ई. हॉल ऑफ फेम’ (WWE Hall of Fame) मध्ये मरणोत्तर समावेश करून त्यांच्या जागतिक कुस्तीतील अभूतपूर्व योगदानाचा गौरव करण्यात आला. आज दारा सिंग भौतिकरूपाने आपल्यात नसले, तरी त्यांनी कुस्तीच्या आखाड्यात आणि रुपेरी पडद्यावर निर्माण केलेला पराक्रमाचा, शौर्याचा आणि कलेचा वारसा येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहील. ‘मराठीमाती डॉट कॉम’च्या वतीने या ‘मातीतल्या कोहिनूर’ला विनम्र अभिवादन!
अभिप्राय