समजून न घेता दूर जाणारी माणसे: भावना खऱ्या की खोट्या?

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘समजून न घेता दूर जाणारी माणसे: भावना खऱ्या की खोट्या?’ हा मराठी लेख.

प्रस्तुत लेख मानवी नात्यांमधील संवाद, गैरसमज आणि परस्पर सामंजस्याच्या अभावामुळे निर्माण होणाऱ्या भावनिक गुंतागुंतीवर प्रकाश टाकणारा आहे...

समजून न घेता दूर जाणारी माणसे: भावना खऱ्या की खोट्या?

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

मानवी जीवनाचा मुख्य आधार म्हणजे नाती; मात्र आजच्या गतिमान युगात नात्यांमधील संवाद आणि संयम हरवत चालला आहे. एकमेकांना पूर्णपणे समजून न घेता घाईघाईने काढलेले निष्कर्ष आणि अहंकार यामुळे अनेक सुंदर नाती अकाली संपुष्टात येतात. नात्यांच्या या विघटनानंतर मनात निर्माण होणारे भावनिक द्वंद्व, भावनांची सत्यता आणि परस्पर विश्वासाचे महत्त्व यांवर लेखिका चैताली गिते यांनी या लेखात अत्यंत संवेदनशील आणि चिंतनशील मांडणी केली आहे.

मानवी नात्यांमध्ये शब्दांपेक्षा एकमेकांना समजून घेण्याला अधिक महत्त्व असते. परंतु, आजच्या कमालीच्या घाईगडबडीच्या जगात अनेकदा असे घडते की, माणसे एकमेकांना पूर्णपणे समजून घेण्याआधीच परस्परांपासून दूर जातात. गैरसमज, अहंकार आणि अपुऱ्या संवादामुळे नाती तुटतात आणि मागे उरतो फक्त एकच प्रश्न—“आपल्या भावना खऱ्या होत्या की खोट्या?” नात्याची सुरुवात नेहमीच खूप सुंदर असते. संवाद, गाठीभेटी आणि एकमेकांची काळजी घेणे, हे सर्व काही मनापासून सुरू असते. परंतु, काळ जसा पुढे सरकतो, तसे नात्यात काही छोटे-मोठे गैरसमज निर्माण होतात. अशा वेळी खरे तर संवाद साधण्याची आणि एकमेकांना समजून घेण्याची नितांत गरज असते. आपण मात्र अनेकदा समोरील व्यक्तीची बाजू ऐकून न घेताच थेट निष्कर्ष काढतो; नेमकी इथेच नात्याची घसरण सुरू होते. उदाहरणार्थ, एखादी मैत्रीण काही दिवस संपर्कात नसेल, तर दुसरी मैत्रीण लगेचच असा निष्कर्ष काढते की, “ती बदलली आहे, तिला आता माझी गरज उरलेली नाही.” परंतु, प्रत्यक्षात ती मैत्रीण एखाद्या समस्येत अडकलेली असू शकते किंवा मानसिक ताणातून जात असू शकते. अशा बिकट प्रसंगी जर तिला समजून घेतले असते, तर ते नाते कदाचित तुटले नसते. परस्परांना समजून न घेता घाईघाईने घेतलेले निर्णय अनेकदा चुकीच्या गृहीतकांवर आधारित असतात. हे चुकीचे निष्कर्ष मनात इतके पक्के रुजतात की, परस्परांबद्दल खऱ्या भावना असूनही नाते टिकू शकत नाही. म्हणूनच, ‘भावना खऱ्या होत्या की खोट्या?’ हा प्रश्न पुन्हा उभा राहतो.

वास्तविक पाहता, नात्यांमधील भावना बहुतेक वेळा खऱ्याच असतात; परंतु त्यांना योग्य वेळी समजूतदारपणाची जोड मिळाली नाही, तर त्या अपूर्ण ठरतात. भावना खऱ्या असल्या, तरीही नातं जपण्यासाठी संयम, विश्वास आणि समजून घेण्याची तयारी असावी लागते. जेव्हा या गोष्टींचा अभाव असतो, तेव्हा नाते तुटते आणि भावना अधुऱ्या राहतात.

काही लोक मात्र खऱ्या भावनांचा केवळ आव आणतात. त्यांच्यासाठी नाते हे केवळ वेळ घालवण्याचे एक साधन असते. अशी माणसे जेव्हा सोडून जातात, तेव्हा “हे सर्व खरोखरच सत्य होते का?” असा संशय मनात निर्माण होतो. अर्थात, अशा कटू अनुभवांमधूनच आपण शिकतो की, प्रत्येक व्यक्ती आपल्या भावनांचा आदर करेलच असे नाही. तरीही, प्रत्येक नाते केवळ खोटेपणामुळेच तुटते असे नाही; कधी कधी परिस्थिती, विपरित वेळ आणि गैरसमज यांमुळेही माणसे दूर जातात. अशा वेळी जर नात्यात समजून घेण्याची इच्छा आणि संवादाची तयारी असती, तर ती माणसे आजही आपल्या आयुष्यात असती. थोडक्यात सांगायचे तर, नाती दीर्घकाळ टिकवायची असतील, तर घाईघाईने निष्कर्ष काढण्याऐवजी एकमेकांना समजून घ्यायला शिकले पाहिजे. कारण, एखादी व्यक्ती एकदा आयुष्यातून निघून गेली की, तिला परत आणणे अत्यंत कठीण असते. त्यानंतर मागे उरतात त्या केवळ आठवणी आणि कधीही न सुटणारा एक प्रश्न—"त्या भावना खऱ्या होत्या की आपणच घाई करून त्यांना खोटं ठरवलं?" मनाला भिडणारा विचार: नाते तुटण्यामागे नेहमीच खोटेपणा असतो असे नाही, कधी कधी एकमेकांना समजून न घेणे हाच सर्वात मोठा दोष ठरतो.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख मानवी नातेसंबंधांमधील मानसशास्त्राचा वेध घेणारा आहे. लेखकाने अत्यंत सहज आणि ओघवत्या भाषेत आजच्या काळातील एका गंभीर सामाजिक आणि कौटुंबिक समस्येवर बोट ठेवले आहे. आधुनिक जीवनातील गतिमानता आणि त्यामुळे व्यक्तींमधील संवाद कसा आकुंचन पावत चालला आहे, याचे यथार्थ चित्रण मूळ मसुद्यात आढळते. संवादाचा अभाव हा नाती तुटण्यास कसा कारणीभूत ठरतो, हे मुख्य सूत्र लेखनातून प्रभावीपणे अधोरेखित झाले आहे. लेखनाची शैली संवादात्मक आणि आत्मचिंतनात्मक आहे. लेखकाने दैनंदिन जीवनातील मैत्रिणीचे अगदी साधे, पण चपखल उदाहरण देऊन क्लिष्ट भावनिक गुंतागुंत सहज सोपी करून सांगितली आहे. हे उदाहरण वाचकाला अंतर्मुख करते आणि स्वतःच्या नातेसंबंधांकडे एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्यास प्रवृत्त करते. मानवी स्वभाव कसा पूर्वग्रहाने दूषित होऊन घाईघाईने निष्कर्षाप्रत पोहोचतो, याचे मानसशास्त्रीय विश्लेषण या उदाहरणातून अचूकपणे व्यक्त होते. संपादकीय दृष्टीने पाहता, मूळ लेखामध्ये काही ठिकाणी भाषेची पुनरुक्ती आणि व्याकरणाच्या किरकोळ त्रुटी होत्या, ज्या दुरुस्त करून मजकूर अधिक प्रवाही करण्यात आला आहे. नात्यांमधील केवळ नकारात्मक बाजू न मांडता, लेखकाने परिस्थितीजन्य कारणांचाही समतोल विचार मांडला आहे, ज्यामुळे लेख एकांगी न वाटता परिपक्व वाटतो. ‘भावनांचा देखावा करणारे’ आणि ‘परिस्थितीमुळे दूर जाणारे’ अशा दोन्ही प्रवृत्तींचा केलेला ऊहापोह लेखनाचा दर्जा वाढवतो. लेखाचा शेवट अत्यंत प्रभावी आणि विचार करायला लावणारा आहे. समारोपातील प्रश्न केवळ वाचक म्हणून आपल्याला भावत नाही, तर तो आपल्यातील अहंकाराला छेद देणारा ठरतो. संपूर्ण लेखाची रचना तार्किक असून, विचारांची मांडणी सुसूत्र पद्धतीने करण्यात आली आहे. हा लेख वाचकांच्या मनाला साद घालणारा आणि नात्यांचे मूल्य अधोरेखित करणारा एक उत्कृष्ट वैचारिक ऐवज आहे. सारांश: घाईघाईने निष्कर्ष काढण्याऐवजी संयम, संवाद आणि परस्परांना समजून घेण्याची तयारी ठेवली, तरच खऱ्या भावनांवर आधारलेली नाती टिकू शकतात, हा संदेश प्रस्तुत लेखातून मिळतो.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: