शक्ती, संयम आणि समर्पित बुद्धिमत्तेचा महामेरू: हनुमान

0 0 संपादक २ एप्रि, २०२६ संपादन

शक्ती, संयम आणि समर्पित बुद्धिमत्तेचा महामेरू: हनुमान. मराठीमाती डॉट कॉमचे मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांचा तरुणांसाठी प्रेरणादायी विशेष लेख.

प्रस्तुत लेख हनुमान जयंतीनिमित्त शक्ती आणि संयमाचा वेध घेणारा विशेष वैचारिक संवाद आहे...

शक्ती, संयम आणि समर्पित बुद्धिमत्तेचा महामेरू: हनुमान

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

भारतीय संस्कृतीने जगाला दिलेली हनुमानाची प्रतिमा केवळ शारीरिक बलदंडतेची नसून, ती अथांग बुद्धिमत्ता आणि अढळ निष्ठेचे प्रतीक आहे. आजच्या धावपळीच्या आणि ताणतणावाच्या युगात, जिथे तरुण पिढी यशाच्या मागे धावताना अनेकदा मानसिक शांतता गमावून बसते, तिथे हनुमानाचे चरित्र एक दीपस्तंभासारखे कार्य करते. केवळ गदाधारी बजरंगबलीच्या जयघोषापुरते मर्यादित न राहता, त्यांच्यातील स्थितप्रज्ञता, अहंकाराचा अभाव आणि ध्येयाप्रती असलेले समर्पण समजून घेणे ही काळाची मोठी गरज आहे. ‘मराठीमाती डॉट कॉम’च्या या विशेष संपादकीय लेखाच्या माध्यमातून आपण हनुमानाच्या याच प्रेरक आणि संयमी व्यक्तिमत्त्वाचा वेध घेणार आहोत.

भारतीय संस्कृतीत हनुमानाचे स्थान केवळ एका देवतेपुरते मर्यादित नसून, ते एक परिपूर्ण व्यक्तिमत्त्व आहे. आजच्या काळात जेव्हा आपण ‘बजरंगबली’ या नावाचा जयघोष करतो, तेव्हा अनेकदा डोळ्यासमोर केवळ अफाट शक्ती, पिळदार स्नायू आणि रागाच्या भरात लंकेचे दहन करणारी एक प्रतिमा उभी राहते. मात्र, हनुमानाचे व्यक्तिमत्त्व केवळ शारीरिक शक्तीपुरते मर्यादित नाही. विशेषतः आजच्या तरुण पिढीने हनुमानाकडे केवळ ‘शक्तीचे प्रतीक’ म्हणून न पाहता, ‘श्रद्धा, संयम आणि नम्रतेचा आदर्श’ म्हणून पाहणे काळाची गरज आहे. शक्ती आणि बुद्धीचा संगम हनुमानाला ‘बुद्धिमतां वरिष्ठम्’ म्हटले जाते. म्हणजे बुद्धिवंतांमध्ये श्रेष्ठ. त्यांच्याकडे अफाट शक्ती होती, पण त्या शक्तीला विवेकाचे अधिष्ठान होते. आजच्या तरुणाईमध्ये उत्साह आणि ऊर्जा भरपूर आहे, पण अनेकदा विवेकाचा अभाव असल्याने या ऊर्जेचा वापर चुकीच्या दिशेने होताना दिसतो. हनुमान आपल्याला शिकवतात की, शक्ती ही केवळ प्रदर्शनासाठी नसते, तर ती समाजहित आणि कर्तव्यपूर्तीसाठी असते. समुद्रावरून उड्डाण करताना वाटेत आलेल्या संकटांना त्यांनी कधी बळाने, तर कधी युक्तीने परतवून लावले. हाच समतोल आयुष्यात यश मिळवण्यासाठी आवश्यक आहे. अहंकारशून्य नम्रता ज्या हनुमानाने आपल्या एका उडीत समुद्र ओलांडला, द्रोणागिरी पर्वत उचलून आणला आणि बलाढ्य रावणाच्या लंकेला आव्हान दिले, तोच हनुमान प्रभू रामचंद्रांसमोर अत्यंत नम्रपणे उभा राहतो. ‘मी’पणाचा लवलेशही त्यांच्या वागण्यात नव्हता. आजच्या ‘सेल्फी’ आणि ‘सोशल मीडिया’च्या युगात जिथे प्रत्येक लहान कृतीचे प्रदर्शन केले जाते, तिथे हनुमानाची ही ‘दास्यभक्ती’ आणि ‘निरहंकारिता’ खूप काही शिकवून जाते. आपली क्षमता कितीही मोठी असली, तरी पाय जमिनीवर असणे आणि आपल्या ध्येयाप्रती नम्र असणे, हीच खऱ्या यशाची व्याख्या आहे. संयम आणि ब्रह्मचर्य: एक जीवनशैली हनुमानाचे ब्रह्मचर्य म्हणजे केवळ शरीरशास्त्राचा विषय नसून, तो विचारांच्या शुद्धतेचा आणि इंद्रिय निग्रहाचा विषय आहे. आजच्या चंगळवादी युगात तरुणांचे मन भरकटणे स्वाभाविक आहे. अशा वेळी हनुमानाचा ‘संयम’ हा गुण आपल्याला एकाग्रता (Focus) शिकवतो. “ज्याचे स्वतःच्या मनावर नियंत्रण आहे, तो जगावर विजय मिळवू शकतो”, हा संदेश हनुमानाच्या चरित्रातून मिळतो. प्रेरणादायी स्वभावचित्र हनुमान हे व्यवस्थापन कौशल्याचेही उत्तम उदाहरण आहेत. सीतेचा शोध घेण्यासाठी त्यांनी केलेले नियोजन, विभीषणासारख्या शत्रूच्या भावाला आपल्या बाजूने वळवून घेण्याचे मुत्सद्दीपण आणि संकटसमयी डगमगून न जाता मार्ग काढण्याची वृत्ती, हे सर्व गुण आजच्या कॉर्पोरेट जगात किंवा सामाजिक आयुष्यात जगताना अत्यंत मोलाचे ठरतात. निष्कर्ष बजरंगबली हे केवळ रागाचे किंवा संघर्षाचे प्रतीक नाहीत, तर ते शांतता, भक्ती आणि निस्वार्थ सेवेचे प्रतीक आहेत. तरुणांनी त्यांच्यातील मारुतीला जागवताना केवळ शारीरिक ताकद न वाढवता, मनाचा संयम आणि बुद्धीची प्रगल्भता वाढवण्यावर भर दिला पाहिजे. जेव्हा शक्तीला नम्रतेची जोड मिळते, तेव्हाच एखादा सामान्य जीव ‘हनुमान’ होऊ शकतो.

या हनुमान जयंतीच्या निमित्ताने, आपण त्यांच्यातील केवळ गदाधारी रूपाला न पुजता, त्यांच्यातील ‘स्थितप्रज्ञ’ आणि ‘संयमी’ व्यक्तिमत्त्वाला आपल्या आयुष्यात उतरवण्याचा प्रयत्न करूया. हीच त्यांच्यासाठी खरी भक्ती ठरेल.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.