नको नको ज्योतिषा - मराठी कविता (बहिणाबाई चौधरी)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध मराठी कवयित्री बहिणाबाई चौधरी (बहिणाबाई नथुजी चौधरी) यांची ‘नको नको ज्योतिषा’ ही लोकप्रिय मराठी कविता.

कष्टावर अढळ श्रद्धा ठेवून नशिबाच्या रेषांना नाकारणाऱ्या स्वावलंबी मानवी वृत्तीचे वास्तववादी दर्शन घडवणारी ही एक समर्थ लोककविता आहे...

नको नको ज्योतिषा

बहिणाबाई चौधरी (बहिणाबाई नथुजी चौधरी)

प्रस्तावना

बहिणाबाई चौधरी यांच्या काव्यसृष्टीत ‘अक्षर’ साहित्याचा अस्सल सुगंध दरवळतो. ‘नको नको ज्योतिषा’ ही कविता माणसाच्या दैवाकडे पाहण्याच्या पारंपरिक दृष्टिकोनाला छेद देते. केवळ हातावरच्या रेषा किंवा ग्रहांच्या स्थितीवर अवलंबून न राहता, स्वत:च्या कष्टावर विश्वास ठेवणारा हा आशय आहे. संसारातील अपार कष्ट सोसताना आलेल्या अनुभवातून ही कविता जन्मली आहे. मानवी आयुष्याचे सार नशिबात नसून ते हातांच्या कर्तृत्वात आहे, हा व्यापक विचार कवयित्रीने अत्यंत साध्या पण प्रभावी बोलीतून मांडला आहे.

नको नको ज्योतिषा, माझ्या दारी नको येऊ, माझे दैव मला कळे, माझा हात नको पाहू । धनरेषांच्या चऱ्यांनी, तळहात रे फाटला, देवा तुझ्याबी घरचा, झरा धनाचा आटला ॥ नको नको ज्योतिषा, मला नको सांगू गूज, माझ्या कपाळाचा लेखा, मले ठावा आहे रे तूज । कष्टाचे रगत वाहे, माझ्या नसा-नसांतून, धन-संपत्तीचा शोध, नको घेऊ हातांतून ॥ म्हणे नशिबाचे नऊ ग्रह, तळहाताच्या रेघोट्या, बापा नको मारू थापा, अशा उगा खऱ्या-खोट्या । माझे दैव माझ्या कष्टांत, माझ्या घामाच्या थेंबांत, नको पाहू तू रेषा, माझा हात नको पाहू ॥

संपादकीय विश्लेषण

या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही दैववादावर केलेली परखड टीका आणि पुरुषार्थाचा गौरव यावर आधारित आहे. ज्योतिषाने वर्तवलेले भविष्य किंवा हातावरील धनरेषा यांपेक्षा प्रत्यक्ष जगण्यातील संघर्ष अधिक श्रेष्ठ आहे, अशी कवयित्रीची धारणा आहे. संसारातील दारिद्र्य आणि कष्ट उपसताना हातावर पडलेले चरे हे दैवरेषांपेक्षा अधिक सत्य आहेत, हे सांगताना कवितेत एक प्रकारचा विरक्तीचा आणि आत्मविश्वासाचा सूर उमटतो. कवितेची भावगती ही सरळ, स्पष्ट आणि संवादरूप आहे. ज्योतिषाला उद्देशून केलेल्या या संवादात कुठेही द्वेष नसून, स्वानुभवाचा ठामपणा आहे. सुरुवातीला नकार देणारी ही कविता हळूहळू श्रमाचे महत्त्व अधोरेखित करत एका उच्च वैचारिक पातळीवर पोहोचते. रक्तामध्ये कष्टाचा प्रवाह वाहतोय, असे म्हणताना कवयित्रीने शरीर आणि कर्माची सांगड घातली आहे. ही भावगती वाचकाला केवळ हळवे करत नाही, तर कष्टाची प्रतिष्ठा जपण्याची प्रेरणा देते. शैलीच्या दृष्टीने विचार करता, या रचनेत खानदेशातील बोलीभाषेचा ओलावा आणि निसर्गाशी नाते सांगणारी लय आहे. कपाळाचा लेखा आणि नऊ ग्रह यांसारख्या पारंपरिक संकल्पनांना कवयित्रीने ‘थापा’ म्हणून संबोधले आहे, जे त्यांच्या शैलीतील निर्भीडपणा दर्शवते. ग्रामीण जीवनातील साधी रूपके वापरल्यामुळे ही कविता थेट मनाला भिडते. भाषेचा ओघ अत्यंत नैसर्गिक असून त्यात कृत्रिम अलंकार शोधण्याची गरज पडत नाही. प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता या कवितेचे मुख्य बलस्थान आहे. ‘फाटलेला तळहात’ हे केवळ गरिबीचे प्रतीक नसून ते निरंतर चालणाऱ्या शारीरिक कष्टाचे आणि त्यातून आलेल्या प्रगल्भतेचे प्रतीक आहे. देवाच्या घरचा धनाचा झरा आटणे, ही प्रतिमा तत्कालीन सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीवर भाष्य करते. नशिबाच्या रेषांना नकार देऊन घामाच्या थेंबांना दैव मानण्याची भूमिका या कवितेची परिणामकारकता वाढवते. सारांश: दैववादाच्या भ्रमापेक्षा घामाच्या थेंबातून फुलणाऱ्या कर्तृत्वावर श्रद्धा ठेवणारी ही कविता स्वावलंबनाचा मूलमंत्र देते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

बहिणाबाई चौधरी यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.