Loading ...

महावीर: उत्सवाच्या गोंधळात हरवलेला ‘अरिहंत’

महावीर जयंती निमित्त महावीर: उत्सवाच्या गोंधळात हरवलेला ‘अरिहंत’, 'मराठीमाती डॉट कॉम'च्या संपादक मंडळाचा 'ब्र' सदरातील विशेष वैचारिक लेख.

महावीर: उत्सवाच्या गोंधळात हरवलेला ‘अरिहंत’

भगवान महावीरांच्या शांततामय तत्त्वज्ञानाचा विसर पडून उत्सवाच्या नावाखाली सुरू असलेल्या ‘गोंगाटाच्या संस्कृती’वर प्रहार करत उच्चारलेला एक रोखठोक ‘ब्र’...

महावीर: उत्सवाच्या गोंधळात हरवलेला ‘अरिहंत’

मराठीमाती (मराठीमाती डॉट कॉम, संपादक मंडळ)

प्रस्तावना
जग जेव्हा हिंसेच्या आणि असहिष्णुतेच्या उंबरठ्यावर उभे होते, तेव्हा भगवान महावीरांनी ‘जगा आणि जगू द्या’ हा मंत्र देत मानवतेला करुणेचा मार्ग दाखवला. अहिंसा, अपरिग्रह आणि अनेकांतवाद या त्रिसूत्रीवर आधारित त्यांचे विचार केवळ धार्मिक कर्मकांड नसून ती एक प्रगल्भ जीवनपद्धती होती. मात्र, आजच्या चंगळवादी युगात या विचारांचा मूळ गाभा हरवत चालला असून, आध्यात्मिक शांतीची जागा कर्णकर्कश प्रदर्शनाने घेतली आहे. महावीरांचे मौन आणि त्यांची आत्मशिस्त समजून घेण्याऐवजी केवळ उत्सवी थाटात मग्न झालेल्या समाजाला त्यांच्यातील खऱ्या महावीराची ओळख होणे आता कठीण झाले आहे, हीच आजच्या काळातील मोठी वैचारिक शोकांतिका आहे.

भगवान महावीरांचे तत्वज्ञान हे केवळ एका धर्मापुरते मर्यादित नसून ते मानवी अस्तित्वाचा सर्वोच्च जाहीरनामा आहे. ‘अहिंसा परमो धर्म:’ हे सूत्र सांगताना त्यांनी केवळ शारीरिक हिंसेचा निषेध केला नाही, तर मनातील द्वेष आणि वाणीतील कठोरता ही देखील हिंसाच आहे, हे अधोरेखित केले. मात्र, आज जेव्हा आपण महावीरांच्या जयंतीचे स्वरूप पाहतो, तेव्हा प्रश्न पडतो की, आपल्याला खरोखर ‘महावीर’ समजले आहेत का? तत्त्वज्ञानाचा गाभा आणि वास्तव महावीरांनी अपरिग्रह (साठा न करणे) आणि करुणा यावर भर दिला. निसर्गातील प्रत्येक सूक्ष्म जीवात आत्मा आहे आणि तो सन्मानाने जगण्यास पात्र आहे, ही त्यांची शिकवण होती. साधेपणा, आत्मशिस्त आणि स्वतःच्या वासनांवर विजय मिळवणे (ज्याला त्यांनी ‘जिन’ म्हटले) हा त्यांचा मार्ग होता. पण आजची परिस्थिती काय आहे? ज्या महावीरांनी इंद्रियांवर विजय मिळवून शांततेचा मार्ग निवडला, त्यांच्याच नावाखाली आज रस्त्यांवर ढोल-ताशांचा कानठळ्या बसवणारा आवाज घुमतो आहे. ज्यांनी जीवमात्रावर दया करायला शिकवले, त्यांच्या जयंतीला मोठ्या मिरवणुका काढून होणारे ध्वनीप्रदूषण आणि त्या गोंधळात तुडवली जाणारी शांतता पाहून ‘महावीर’ नक्कीच विषण्ण होत असतील. गोंगाटाची संस्कृती आणि हरवलेली दृष्टी दुर्दैवाने, आपली पिढी भक्ती आणि प्रदर्शन यातला फरक विसरली आहे. ढोल-नगारे वाजवून आपण महावीरांचे मोठेपण सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्यांच्या विचारांचे एक टक्का पालनही आपल्या आचरणात नसते. ‘अपरिग्रह’ सांगणाऱ्या महावीरांच्या अनुयायांमध्ये जेव्हा ‘ब्रँडेड’ वस्तूंचे प्रदर्शन आणि संपत्तीचे अहंकारी दर्शन दिसते, तेव्हा तत्त्वज्ञानाचा पराभव होतो.

"महावीरांचा जन्मदिवस ढोल-ताशे वाजवून साजरा करणाऱ्यांना महावीर कदाचित कधीच कळले नाहीत; आणि आताच्या पिढीची वैचारिक दिशा पाहता, त्यांना ते भविष्यात कळतील, अशी सुतराम शक्यता वाटत नाही."

प्रॅक्टिकल शोकांतिका हे म्हणणे थोडे टोकाचे वाटेल, पण ते वस्तुस्थितीला धरून आहे. आपली नवीन पिढी उत्सवाच्या ‘इव्हेंट’मध्ये इतकी रमली आहे की, त्यांना त्यामागचा ‘विचार’ शोधण्याची गरजच वाटत नाही. शांतता, ध्यान आणि अंतर्मुखता हे महावीरांचे प्राण होते. मात्र, आपण त्यांना ‘डीजे’च्या तालावर बसवून त्यांच्या विचारांचीच ‘हिंसा’ करत आहोत. जोपर्यंत आपण धर्माला केवळ मिरवणुकीतून बाहेर काढून आचरणात आणत नाही, तोपर्यंत आपण कितीही आरडाओरडा केला तरी आपण ‘महावीर’ होण्यापासून मैलोन्मैल दूरच राहू. आता गरज आहे ती ढोल थांबवून, स्वतःच्या आत डोकावण्याची. कदाचित तिथेच कुठेतरी आपल्याला खरा ‘महावीर’ गवसेल.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेतकोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीतसर्व पहाअधिक वाचाउत्तर द्याउत्तर रद्द कराहटवाद्वारेस्वगृहपानेपानेसर्व पहातुमच्यासाठी सुचवलेलेविभागसंग्रहशोधासर्व पोस्टआपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाहीस्वगृहाकडेरविवारसोमवारमंगळवारबुधवारगुरुवारशुक्रवारशनिवाररवीसोममंगळबुधगुरुशुक्रशनीजानेवारीफेब्रुवारीमार्चएप्रिलमेजूनजुलैऑगस्टसप्टेंबरऑक्टोबरनोव्हेंबरडिसेंबरजानेफेब्रुमार्चएप्रिमेजूनजुलैऑगसप्टेंऑक्टोनोव्हेंडिसेंआत्ताच१ मिनिटापूर्वी$$1$$ मिनिटांपूर्वी१ तासापूर्वी$$1$$ तासांपूर्वीकाल$$1$$ दिवसांपूर्वी$$1$$ आठवड्यांपूर्वी५ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळापूर्वीअनुयायीअनुसरण कराहे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे१: सामायिक करा२: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहेCan not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copyविषयसूची