श्रद्धेचा गैरवापर आणि सत्तेच्या सावलीतील विकृती

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद लेखक नरेश रावताला यांचा ‘श्रद्धेचा गैरवापर आणि सत्तेच्या सावलीतील विकृती’ हा मराठी लेख.

हा लेख नाशिकमधील कथित ‘बाबा’ प्रकरणाच्या निमित्ताने समाजातील भोंदूगिरी, अंधश्रद्धा आणि त्यांना मिळणारे राजकीय-सामाजिक संरक्षण यावर परखड भाष्य करतो...

श्रद्धेचा गैरवापर आणि सत्तेच्या सावलीतील विकृती

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील धूसर रेषेचा फायदा घेऊन सामान्यांची होणारी फसवणूक हा भारतीय समाजव्यवस्थेतील एक जुनाट शाप आहे. नाशिकमध्ये नुकत्याच उघडकीस आलेल्या ढोंगी साधूच्या प्रकरणाने मानवी प्रतिष्ठेला काळिमा फासणाऱ्या वास्तवावर पुन्हा एकदा प्रकाश टाकला आहे. संकटात सापडलेल्या माणसाच्या हतबलतेचा आणि भीतीचा गैरफायदा घेणाऱ्या या प्रवृत्ती केवळ श्रद्धेचा विषय नसून, तो एक गंभीर सामाजिक अपराध आहे.

नाशिकमधील कथित ‘बाबा’ प्रकरणाने समाजासमोर पुन्हा एकदा अस्वस्थ करणारे वास्तव उभे केले आहे. भविष्यकथन, पूजा-विधी आणि चमत्कारांच्या नावाखाली चालणारा हा उद्योग केवळ श्रद्धेचा भाग नसून, तो सरळसरळ विश्वासघात आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती लोकांच्या भीती, दुःख आणि असुरक्षिततेचे भांडवल करून स्वतःभोवती दैवी वलय निर्माण करते, तेव्हा ती केवळ आर्थिक फसवणूक करत नाही, तर मानवी प्रतिष्ठेवरही आघात करते. या प्रकरणातील आरोप अत्यंत गंभीर आहेत; परंतु त्याहून खेदजनक बाब म्हणजे अशा घटना वारंवार घडूनही समाज अद्याप पूर्णपणे सजग झालेला दिसत नाही. अंधश्रद्धा ही केवळ अज्ञानातून जन्माला येत नाही, तर ती अनेकदा हतबलतेतून निर्माण झालेल्या आशेची निष्पत्ती असते. संकटात सापडलेला माणूस कोणत्याही आधाराच्या शोधात असतो. आजारपण, आर्थिक विवंचना किंवा कौटुंबिक कलह यांमुळे त्रस्त झालेली व्यक्ती तर्क सोडून चमत्कारांकडे वळते. नेमक्या याच क्षणी भोंदू प्रवृत्ती सक्रिय होतात. ‘तोडगा’ देण्याच्या नावाखाली भीतीचे वातावरण निर्माण केले जाते, संबंधित व्यक्तीला मानसिकदृष्ट्या परावलंबी बनवले जाते आणि हळूहळू तिच्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळवले जाते. ही प्रक्रिया इतकी सूक्ष्म असते की, बऱ्याचदा पीडित व्यक्तीला आपल्यावर अन्याय होत असल्याचे उमगतही नाही. याहून चिंताजनक बाब म्हणजे अशा विकृत प्रवृत्तींभोवती निर्माण होणारे ‘सत्ताकवच’. समाजातील प्रभावशाली घटक, राजकीय नेते किंवा प्रतिष्ठित मंडळी जेव्हा अशा भोंदू व्यक्तींशी जवळीक साधतात, तेव्हा त्यांच्या ढोंगीपणाला नकळत सामाजिक मान्यता मिळते. सामान्य नागरिक याकडे ‘अधिकृतता’ म्हणून पाहतो आणि हीच मान्यता पुढे अंधविश्वासात रूपांतरित होते. समाजाचे नेतृत्व करणाऱ्यांनी कोणता आदर्श घालून द्यावा, हा आजचा कळीचा प्रश्न आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी देशात कडक कायदे आणि स्पष्ट तरतुदी आहेत; मात्र त्यांची अंमलबजावणी अनेकदा थिटी पडते. सामाजिक दडपण किंवा बदनामीच्या भीतीपोटी तक्रारी उशिरा दाखल होतात. काही वेळा प्रभावशाली व्यक्तींच्या हस्तक्षेपामुळे तपासाची गती मंदावते आणि पर्यायाने गुन्हेगारांचे धाडस वाढते. ही स्थिती बदलणे अनिवार्य आहे. कायद्याचा धाक सर्वांसाठी समान नसेल, तर न्यायव्यवस्थेवरील जनसामान्यांचा विश्वास डळमळीत होऊ शकतो. या पार्श्वभूमीवर समाजाने आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे. आपण श्रद्धेच्या नावाखाली जे स्वीकारतो, त्यावर प्रश्न उपस्थित करतो का? एखादी व्यक्ती ‘दैवी शक्ती’चा दावा करत असेल, तर त्यामागील सत्याचा शोध घेण्याची वृत्ती आपल्यात आहे का? विज्ञान, तर्क आणि विवेक या त्रिसूत्रीवर निर्णय घेणे ही केवळ बौद्धिक कसरत नसून ती एक सामाजिक जबाबदारी आहे. अशा प्रकरणांमध्ये महिलांच्या सुरक्षेचा प्रश्न केंद्रस्थानी असतो, कारण त्या मोठ्या प्रमाणात या फसवणुकीच्या बळी ठरतात. त्यांना सुरक्षित वातावरण, व्यक्त होण्याचे धैर्य आणि न्याय मिळवून देणारी सक्षम यंत्रणा असणे आवश्यक आहे. कुटुंब, समाज आणि प्रशासन या तिन्ही स्तरांवर संवेदनशीलता वाढवणे गरजेचे असून, ‘लोक काय म्हणतील’ या भीतीतून मुक्त होणे, ही या लढ्यातील महत्त्वाची पायरी ठरेल. प्रबोधन हे केवळ तात्पुरते अभियान नसून ती एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. शाळांपासून ते समाजमाध्यमांपर्यंत वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार व्हायला हवा. अंधश्रद्धेला असणारा विरोध हा केवळ घोषणांपुरता मर्यादित न राहता तो कृतीत उतरायला हवा. संशयास्पद हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि वेळप्रसंगी कायद्याची मदत घेणे, हे सुजाण नागरिकाचे कर्तव्य आहे. हे प्रकरण केवळ एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नाही, तर ते संपूर्ण व्यवस्थेला आरसा दाखवणारे आहे. माणसाने श्रद्धा जरूर ठेवावी, पण विवेक गहाण ठेवू नये. जोपर्यंत आपण प्रश्न विचारण्याची सवय लावून घेत नाही, तोपर्यंत अशा प्रवृत्तींचे मूळ उपटणे अशक्य आहे. अन्यथा, केवळ चेहरे आणि नावे बदलतील, पण शोषणाची ही साखळी अखंड सुरूच राहील.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख सामाजिक आशयाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असून, तो समाजातील एका ज्वलंत समस्येवर नेमके बोट ठेवतो. संपादकीय संस्कार करताना लेखकाची मूळ भूमिका आणि भावनिक तीव्रता कायम राखण्यावर भर दिला आहे. मूळ लेखामध्ये काही ठिकाणी विचारांची पुनरावृत्ती होती आणि काही वाक्ये विस्कळीत स्वरूपाची होती, ती अधिक सुटसुटीत आणि प्रवाही करण्यात आली आहेत. यामुळे वाचकाला विषयाची व्याप्ती सहजपणे लक्षात येते. लेखाची मांडणी करताना वस्तुस्थिती आणि त्यामागील कारणांचा तार्किक शोध घेण्यात आला आहे. भोंदूगिरीला मिळणारे राजकीय आणि सामाजिक संरक्षण यावर लेखकाने केलेले भाष्य विशेष उल्लेखनीय आहे. या मुद्द्याला संपादकीय प्रक्रियेत अधिक स्पष्टता दिली गेली आहे, जेणेकरून सत्तेच्या गैरवापराचा मुद्दा प्रभावीपणे समोर येईल. तसेच, कायद्याची अंमलबजावणी आणि सामाजिक मानसिकतेतील बदल या दोन महत्त्वाच्या बाजूंचा समतोल राखण्याचा प्रयत्न केला आहे. शेवटी, हा लेख केवळ एका घटनेवर टीका न करता, समाजाला विवेकनिष्ठ होण्याचे आवाहन करतो. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती यांशिवाय अंधश्रद्धा निर्मूलन शक्य नाही, हा लेखकाचा संदेश अधिक प्रखरपणे मांडला आहे. भाषेचा दर्जा साहित्यिक आणि गंभीर ठेवल्यामुळे विषयाचे गांभीर्य अधिक अधोरेखित होते. सारांश: मानवी हतबलतेचा फायदा घेणाऱ्या भोंदू प्रवृत्तींना आळा घालण्यासाठी केवळ कायदा पुरेसा नसून, विवेकनिष्ठ समाज आणि सत्तेचे नैतिक अधिष्ठान असणे अनिवार्य आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.