नवीन तंत्रज्ञान : शिक्षणावर होणारे परिणाम व दुष्परिणाम

मराठीमाती डॉट कॉमच्या सभासद लेखिका चैताली गिते यांचा नवीन तंत्रज्ञान : शिक्षणावर होणारे परिणाम व दुष्परिणाम हा मराठी लेख.

तंत्रज्ञानाने शिक्षण अधिक सुलभ, प्रभावी व जागतिक केले असले, तरी त्याचा अति वापर शारीरिक, मानसिक व सामाजिक दुष्परिणाम घडवू शकतो; म्हणून संतुलित व विवेकपूर्ण वापर आवश्यक आहे...

नवीन तंत्रज्ञान : शिक्षणावर होणारे परिणाम व दुष्परिणाम

श्रीमती चैताली गिते (मराठा हायस्कूल, नाशिक)

आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानाचा शिक्षणावर फार मोठा प्रभाव पडलेला आहे. शालेय शिक्षणापासून ते उच्च शिक्षणापर्यंत तंत्रज्ञानाने शिक्षणाची पारंपरिक पद्धत आमूलाग्र बदलून टाकली आहे. इंटरनेट, स्मार्टफोन, संगणक, व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग, ऑनलाइन लर्निंग प्लॅटफॉर्म्स यांसारख्या विविध तांत्रिक साधनांचा मोठ्या प्रमाणावर शिक्षण क्षेत्रात वापर होत आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये शिक्षणाची गुणवत्ता सुधारण्यात तंत्रज्ञानाची भूमिका महत्त्वपूर्ण ठरत आहे.

शिक्षणाची सुलभता आणि सहजता :

स्मार्टफोन, संगणक आणि इंटरनेटच्या वापरामुळे शिक्षण जागतिक पातळीवर सहज उपलब्ध झाले आहे. विविध ऑनलाइन कोर्सेस, व्हिडिओ लेक्चर्स आणि डिजिटल साधनांमुळे विद्यार्थ्यांना घरबसल्या शिक्षण घेणे शक्य झाले आहे. स्थानिक मर्यादा ओलांडून जगभरातील उत्तम शैक्षणिक संसाधनांचा लाभ घेता येऊ लागला आहे.

अष्टपैलू शिक्षण :

तंत्रज्ञानामुळे शिक्षण अधिक अष्टपैलू झाले आहे. व्हिडिओ, ऑडिओ, इन्फोग्राफिक्स, इंटरेक्टिव्ह गेम्स आणि दृश्यात्मक साधनांच्या माध्यमातून शिकण्याची प्रक्रिया अधिक परिणामकारक आणि मनोरंजक बनली आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांची समज वाढते आणि विषय आत्मसात करणे सोपे जाते.

किमान खर्चात शिक्षण :

ऑनलाइन शिक्षणामुळे कमी खर्चात अधिक शैक्षणिक सामग्री उपलब्ध होते. पारंपरिक शिक्षणात लागणारा पुस्तके, प्रवास, इतर सुविधा यांचा खर्च मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला आहे.

शिक्षकांचे प्रशिक्षण व विकास :

तंत्रज्ञानामुळे शिक्षकांच्या कार्यक्षमतेला नवे आयाम मिळाले आहेत. ऑनलाइन कोर्सेस, कार्यशाळा आणि शैक्षणिक व्यवस्थापन सॉफ्टवेअर्सच्या सहाय्याने शिक्षक आपली अध्यापन पद्धत अधिक प्रभावी बनवू शकतात.

विद्यार्थ्यांची स्वावलंबी व रचनात्मक शिकण्याची क्षमता :

तंत्रज्ञानामुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या गतीनुसार शिकण्याची संधी मिळते. स्वअभ्यास, संशोधन आणि शंका निरसनासाठी विविध डिजिटल साधने उपलब्ध असल्याने रचनात्मक विचारशक्ती विकसित होण्यास मदत होते.

वैश्विक शिक्षणाचा प्रसार :

तंत्रज्ञानामुळे शिक्षणाची दारे संपूर्ण जगासाठी खुली झाली आहेत. विविध देशांच्या संस्कृती, शिक्षणपद्धती आणि दृष्टिकोनांचा परिचय विद्यार्थ्यांना होतो, ज्यामुळे जागतिक दृष्टिकोन विकसित होतो.

तंत्रज्ञानाने शिक्षण क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवून आणले आहेत. शिक्षण अधिक सुलभ, प्रभावी आणि आकर्षक बनवण्यात त्याचे योगदान अनमोल आहे. मात्र, तंत्रज्ञानाचा लाभ योग्य वापरातूनच मिळू शकतो.

नवीन तंत्रज्ञानाचे शिक्षणावर होणारे दुष्परिणाम

---

जरी तंत्रज्ञानाने शिक्षण क्षेत्रात अनेक सकारात्मक बदल घडवले असले, तरी त्याचे काही दुष्परिणामही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाचा अति वापर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक आयुष्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो.

शारीरिक आरोग्यावर परिणाम :

सतत स्क्रीनसमोर बसल्यामुळे डोळ्यांवर ताण, मानदुखी आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव निर्माण होतो. यामुळे लठ्ठपणा आणि इतर आरोग्यविषयक समस्या उद्भवू शकतात.

मानसिक आरोग्यावर परिणाम :

ऑनलाइन शिक्षण, सोशल मीडियाचा अति वापर आणि सतत तुलना यामुळे चिंता, तणाव, नैराश्य व एकाकीपणाच्या भावना वाढू शकतात. याचा विद्यार्थ्यांच्या मानसिक विकासावर विपरीत परिणाम होतो.

व्यक्तिमत्त्व विकासावर परिणाम :

ऑनलाइन शिक्षणामुळे प्रत्यक्ष सामाजिक संवाद कमी होतो. शाळेतील खेळ, चर्चा, सामूहिक उपक्रम यांच्या अभावामुळे विद्यार्थ्यांचा व्यक्तिमत्त्व विकास मर्यादित राहू शकतो.

नकल व प्लेजिअरिझम :

ऑनलाइन माध्यमांमुळे नकल करणे किंवा इतरांचे काम स्वतःचे म्हणून सादर करणे सोपे झाले आहे. यामुळे नैतिक मूल्ये, सर्जनशीलता आणि एकाग्रता कमी होण्याचा धोका वाढतो.

एकाग्रतेवर परिणाम :

गेम्स, अ‍ॅप्स आणि सोशल मीडियामुळे विद्यार्थ्यांचे लक्ष वारंवार विचलित होते. परिणामी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण जाते.

शिक्षकांची भूमिका कमी होणे :

ऑनलाइन शिक्षणाच्या वाढत्या प्रभावामुळे शिक्षकांचे प्रत्यक्ष मार्गदर्शन कमी होत आहे. माहितीच्या अतिप्रचंडतेत योग्य दिशादर्शनाचा अभाव जाणवू शकतो.

डिजिटल डिव्हाइड :

सर्व विद्यार्थ्यांकडे इंटरनेट, स्मार्टफोन किंवा संगणकाची समान सुविधा नसते. त्यामुळे काही विद्यार्थी शिक्षणप्रवाहातून मागे पडतात आणि संधीतील असमानता वाढते.

तंत्रज्ञानाने शिक्षण क्षेत्रात मोठे बदल घडवले असले, तरी त्याचा अतिरेक घातक ठरू शकतो. म्हणूनच तंत्रज्ञानाचा वापर संतुलित, सजग आणि योग्य मार्गदर्शनाखाली करणे अत्यंत आवश्यक आहे. शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थ्यांनी तंत्रज्ञानाचे फायदे व तोटे समजून घेऊन त्याचा विवेकपूर्ण वापर करावा, हीच काळाची गरज आहे.

श्रीमती चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: