परीक्षा : भीतीची नव्हे संधीची वाट

मराठीमाती डॉट कॉमच्या सभासद लेखिका चैताली गिते यांचा परीक्षा : भीतीची नव्हे संधीची वाट हा मराठी लेख.

परीक्षेकडे भीतीच्या नजरेतून नव्हे, तर आत्मविकासाच्या संधी म्हणून पाहण्याची सकारात्मक दृष्टी देणारा विचारप्रवर्तक लेख...

परीक्षा : भीतीची नव्हे संधीची वाट

श्रीमती चैताली गिते (मराठा हायस्कूल, नाशिक)

या लेखात काय वाचाल

• परीक्षा ही केवळ गुणांची नव्हे, तर बुद्धी, मानसिकता आणि संयमाची कसोटी असते.
• स्पर्धात्मक युगातील ताणतणाव असूनही परीक्षा स्वतःची क्षमता ओळखण्याची संधी देते.
• नियोजनबद्ध अभ्यास, सकारात्मक विचार आणि सुदृढ आरोग्य यांमुळे परीक्षा सुलभ होते.
• परीक्षा जीवनाचा शेवट नसून, जीवन घडवणारी एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

विद्यार्थी जीवनात परीक्षा हा एक अपरिहार्य आणि अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा असतो. परीक्षेला केवळ प्रश्नपत्रिका, गुण, टक्केवारी किंवा क्रमांक यापुरते मर्यादित करणे म्हणजे तिच्या व्यापक अर्थाकडे दुर्लक्ष करणे होय. प्रत्यक्षात परीक्षा ही माणसाच्या बुद्धिमत्तेइतकीच त्याच्या मानसिक ताकदीची, संयमाची, सातत्याची आणि जीवनाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाचीही कसोटी असते. म्हणूनच परीक्षेला सामोरे जाताना केवळ अभ्यास पुरेसा नसून, सुदृढ मानसिकता आणि जीवनमूल्यांची जाणीव असणे तितकेच आवश्यक आहे.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात परीक्षांचे स्वरूप अधिक कठीण व ताणतणावपूर्ण झाले आहे. एका परीक्षेवरच विद्यार्थ्यांचे संपूर्ण भवितव्य अवलंबून आहे, अशी भावना समाजमनात खोलवर रुजलेली दिसते. पालकांच्या अपेक्षा, शिक्षकांचे मार्गदर्शन, समाजातील तुलना आणि स्वतःची स्वप्ने—या सर्वांचा एकत्रित भार विद्यार्थ्यांच्या मनावर पडतो. परिणामी परीक्षा अनेकदा भीतीचे कारण ठरते. मात्र परीक्षा ही अपयशाची दहशत निर्माण करण्यासाठी नसून, स्वतःच्या क्षमतेची ओळख करून देण्यासाठी असते, हे समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

परीक्षेला सामोरे जाताना सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे मनाची तयारी. मन स्थिर नसेल तर बुद्धीची धार बोथट होते. “मी अपयशी ठरलो तर काय?” हा प्रश्न अनेक विद्यार्थ्यांना आतून पोखरत राहतो. परंतु अपयश ही कायमस्वरूपी अवस्था नसून, ती यशाच्या दिशेने नेणारी एक पायरी असते, ही जाणीव मनात ठामपणे रुजवली पाहिजे. आत्मविश्वास, सकारात्मक विचार आणि स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची वृत्ती हे परीक्षेतील यशाचे खरे गमक आहे. ज्याने स्वतःला समजून घेतले आहे, तो कोणत्याही परीक्षेला न घाबरता सामोरे जातो.

यशस्वी परीक्षेसाठी नियोजनबद्ध अभ्यास अनिवार्य आहे. अभ्यास म्हणजे केवळ पुस्तक उघडून तासन्‌तास बसणे नव्हे, तर अभ्यासक्रमाची सखोल ओळख करून घेऊन वेळेचे योग्य नियोजन करणे होय. प्रत्येक विषयाचे महत्त्व ओळखून, त्यातील अवघड व सोपे भाग ठरवून अभ्यास केल्यास तयारी अधिक परिणामकारक होते. नियमित अभ्यास, वेळोवेळी पुनरावृत्ती आणि सातत्यपूर्ण सराव यामुळे विषय अधिक पक्के होतात. “आज नाही तर उद्या” ही मानसिकता परीक्षेच्या दृष्टीने घातक ठरते, तर “आज थोडे पण नक्की” हा दृष्टिकोन यशाची खात्री देतो.

आजची परीक्षा पद्धती पाठांतरावर आधारित नसून, आकलनशक्ती आणि विचारक्षमतेवर भर देणारी आहे. त्यामुळे विषय केवळ लक्षात ठेवण्यापेक्षा तो समजून घेणे, त्यावर चिंतन करणे आणि स्वतःच्या शब्दांत मांडण्याची क्षमता विकसित करणे आवश्यक ठरते. उत्तरलेखन करताना मुद्देसूदपणा, स्पष्टता आणि सुसंगती यांचा विचार केला पाहिजे. लेखनाचा नियमित सराव केल्यास विचारांना योग्य दिशा मिळते आणि आत्मविश्वासही वाढतो.

परीक्षेच्या काळात शारीरिक व मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. अनेक विद्यार्थी अभ्यासाच्या ओघात झोप, आहार आणि विश्रांतीकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र अपुरी झोप आणि अनियमित जीवनशैली यांचा थेट परिणाम स्मरणशक्ती आणि एकाग्रतेवर होतो. संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि थोडा विरंगुळा यामुळे मन प्रसन्न राहते व अभ्यास अधिक परिणामकारक ठरतो. ‘निरोगी शरीरातच निरोगी मन वास करते’ हे सूत्र परीक्षेच्या काळात विशेषत्वाने लागू पडते.

परीक्षेचा दिवस हा विद्यार्थ्याच्या संयमाची आणि आत्मविश्वासाची खरी कसोटी असतो. प्रश्नपत्रिका हातात आल्यानंतर घाई, घबराट किंवा गोंधळ न करता ती शांतपणे वाचणे आवश्यक आहे. वेळेचे योग्य नियोजन करून सोपे प्रश्न आधी सोडविल्यास आत्मविश्वास वाढतो. एखादा प्रश्न कठीण वाटल्यास त्यावर अडकून न पडता पुढील प्रश्नाकडे वळणे ही शहाणपणाची निशाणी ठरते. शांत आणि स्थिर मनाने लिहिलेली उत्तरे अधिक प्रभावी ठरतात.

परीक्षेनंतरही जीवन थांबत नाही, ही जाणीव विद्यार्थ्याने कायम ठेवली पाहिजे. गुण आणि निकाल हे आयुष्याचे अंतिम मोजमाप नसतात. परीक्षा ही जीवनातील अनेक परीक्षांपैकी एक परीक्षा असते. जीवनात येणाऱ्या अडचणी, अपयश आणि संघर्ष यांना सामोरे जाण्याची मानसिक ताकद परीक्षा आपल्याला देत असते. म्हणूनच परीक्षेला केवळ शैक्षणिक टप्पा न मानता, जीवनाला आकार देणारी एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया म्हणून पाहिले पाहिजे.

अखेरीस असे म्हणता येईल की, परीक्षा ही भीतीची नव्हे तर संधीची वाट असते—स्वतःला ओळखण्याची, स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची आणि जीवनात पुढे जाण्याची. प्रामाणिक प्रयत्न, सातत्यपूर्ण अभ्यास, सकारात्मक दृष्टिकोन आणि आत्मविश्वास यांच्या बळावर कोणतीही परीक्षा यशस्वीरीत्या पार करता येते. परीक्षा आपल्याला पराभूत करण्यासाठी नसून, आपल्याला घडवण्यासाठी असते—ही जाणीवच परीक्षेला सामोरे जाताना सर्वात मोठी ताकद ठरते.

श्रीमती चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: