नामंजूर - मराठी कविता (संदीप खरे)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध मराठी कवी संदीप खरे (प्रसिद्ध मराठी कवी व गायक) यांची ‘नामंजूर’ ही लोकप्रिय मराठी कविता.

स्वत्व आणि बंडखोरीचा उद्घोष करणारी ही एक प्रखर आत्मनिष्ठ कविता आहे...

नामंजूर

संदीप खरे (प्रसिद्ध कवी, गीतकार, गायक आणि अभिनेते. पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत रचनेतून मानवी अस्तित्वाचा स्वायत्त विचार मांडला गेला असून, नियती आणि सामाजिक संकेतांच्या विरोधात उभे राहणाऱ्या एका झुंजार व्यक्तित्वाचा प्रत्यय येतो. स्वतःचे मार्ग स्वतः चोखाळण्याची ओढ आणि कोणत्याही बाह्य शक्तींपुढे न झुकण्याची वृत्ती या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. कवीचे भावविश्व येथे कणाहीन शरणागतीला नाकारून संघर्षाचा सन्मान करताना दिसते.

जपत किनारा शीड सोडणे नामंजूर, अन्‌ वाऱ्याची वाट पाहणे नामंजूर. मी ठरवावी दिशा वाहत्या पाण्याची, येईल त्या लाटेवर डुलणे नामंजूर. मला ऋतूंची साथ नको, अन्‌ कौल नको, मला कुठल्या शुभशकुनांची झूल नको. मुहूर्त माझा तोच ज्याक्षणी हो इच्छा, वेळ पाहून खेळ मांडणे नामंजूर. माझ्या हाती विनाश माझा कारण मी, मोहासाठी देह ठेवतो तारण मी. सुंदरतेवर होवो जगणे चक्काचूर, मज अब्रूचे थिटे बहाणे नामंजूर. रुसवे-फुगवे, भांडण-तंटे, लाख कळा, आपला-तुपला हिशोब आहे हा सगळा. रोख पावती इथेच द्यावी अन्‌ घ्यावी, गगनाशी नेणे गाऱ्हाणे नामंजूर. मी मनस्वितेला शाप मानले नाही, अन्‌ उपभोगाला पाप मानिले नाही. ढग काळा ज्यातून एकही फिरला नाही, नभ असले मी अद्याप पाहिले नाही. नीतीतत्त्वे फसवी गणिते दूर बरी, रक्तातील आदिम जिण्याची ओढ खरी. जगण्यासाठी रक्त वाहणे मज समजे, पण रक्ताचा गर्व वाहणे नामंजूर.

संपादकीय विश्लेषण

या रचनेतील मध्यवर्ती कल्पना ही पूर्णतः ‘स्वातंत्र्य’ आणि ‘स्वत्वा’वर आधारित आहे. कवीने सुरक्षित किनारा सोडताना वाऱ्याच्या किंवा लाटांच्या लहरीवर अवलंबून राहण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तृत्वाने दिशा ठरवण्याला महत्त्व दिले आहे. प्रस्थापित चौकटी, नशिबाचे कौल आणि अंधश्रद्धाळू समजुतींना झिडकारून, वर्तमानातील इच्छाशक्तीलाच खरा मुहूर्त मानणारा हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी आहे. जीवनातील खेळाचे नियम स्वतः ठरवण्याचा हा आग्रह कवितेची वैचारिक उंची वाढवतो. भावगतीचा विचार करता, ही कविता सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एका विजिगीषू लयीत पुढे सरकते. स्वतःच्या विनाशाला स्वतः जबाबदार असण्याची तयारी दर्शवणे, हे टोकाच्या प्रामाणिकपणाचे लक्षण आहे. जगण्यात येणाऱ्या कडू-गोड अनुभवांचा हिशोब याच मर्त्य लोकात पूर्ण करण्याची भाषा वापरल्यामुळे, परलौकिक किंवा दैवी शक्तींकडे तक्रार करण्याची लाचारी येथे दिसत नाही. उपभोग आणि मनस्विता यांना पाप-पुण्याच्या तराजूत न तोलता, निसर्गदत्त मानवी भावभावनांचा कवीने मोकळेपणाने स्वीकार केला आहे. शैलीच्या स्तरावर ही कविता सरळ, टोकदार आणि नादपूर्ण आहे. शीड, लाट, किनारा यांसारख्या रूपकांमधून आयुष्याचा प्रवास स्पष्ट होतो, तर ‘नभ’ आणि ‘काळ्या ढगांच्या’ प्रतिमांमधून दुःखाचा अपरिहार्य स्वीकार अधोरेखित होतो. तत्त्वज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष अनुभवातील ‘रक्ताची ओढ’ महत्त्वाची मानली गेली आहे. रक्ताचे वाहणे (परिश्रम किंवा बलिदान) मान्य असले तरी, श्रेष्ठत्वाचा अहंकार मात्र नाकारला आहे, जो या कवितेचा सर्वात संतुलित भाग ठरतो. एकूणच, ही रचना वाचकांच्या मनात आत्मविश्वासाचे स्फुल्लिंग चेतवणारी आणि वैयक्तिक अस्मितेचा जागर करणारी ठरली आहे. भाषेतील ओज आणि विचारांमधील स्पष्टता यामुळे या कवितेचा परिणाम दीर्घकाळ टिकून राहतो. कोणतीही कृत्रिमता न आणता मानवी स्वभावातील आदिम आणि प्रामाणिक पैलू यातून समर्थपणे उलगडले आहेत. सारांश: नियती आणि पारंपारिक बंधनांना नाकारून, स्वतःच्या अटींवर जगण्याची दुर्दम्य इच्छाशक्ती व्यक्त करणारी ही एक ओजस्वी रचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.