काय चाललंय काय: मराठी कविता (प्रा.महेश बिऱ्हाडे)

0 0 संपादक ३ जुलै, २०२३संपादन

कवी प्रा.महेश बिऱ्हाडे यांची ‘काय चाललंय काय’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

प्रा. महेश बिऱ्हाडे लिखित ‘काय चाललंय काय’ ही कविता समकालीन राजकारणातील सत्तालिप्सा, नैतिकतेचा ऱ्हास आणि मूल्यांच्या विघटनावर जळजळीत भाष्य करणारी एक प्रखर राजकीय-सामाजिक विडंबनात्मक रचना आहे...

काय चाललंय काय

महेश बिऱ्हाडे (पेझारी, अलिबाग, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘काय चाललंय काय’ या कवितेचे भावविश्व वर्तमानातील राजकीय अराजकता, अनैतिक सत्तासंघर्ष आणि मानवी नात्यांमधील क्रूर वास्तव यांभोवती फिरते. सत्तेच्या खुर्चीसाठी चाललेली चढाओढ, संधिसाधूपणा आणि तत्त्वशून्य वृत्ती यांमुळे समाजजीवनात निर्माण झालेली अस्वस्थता कवीने या रचनेत शब्दबद्ध केली आहे. राजकारणातील बेतालपणा, निष्ठांची होणारी विक्री आणि लोकशाही मूल्यांचे होणारे अधःपतन पाहून एका जागरूक व संवेदनशील नागरिकाच्या मनात निर्माण होणारा तीव्र संताप, उद्वेग आणि विषण्णता हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे.

खुर्चीसाठी धावाधाव, कावळ्यांची कावकाव; निरुपद्रवी गांडुळांनाही फुटले अनेक पाय! नात्यांना भाले फुटले, नेत्यांनी तत्त्वच लुटले; क्षणात होता उलटफेर, गद्दारी दिसे ठायी ठायी. टपून बसलेली गिधाडे, यांना जोडतोडीचे उमाळे; तडजोड न स्वीकारल्यास, देती नरडीवर पाय. जो-तो स्वार्थी, सत्तेचा लोभार्थी; लोकशाही होतेय नागडी, बघावे लागेल काय काय!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही सत्तेच्या हव्यासापोटी विकृत झालेल्या राजकीय पर्यावरणावर केंद्रित आहे. रचनेची सुरुवातच "खुर्चीसाठी धावाधाव" आणि "कावळ्यांची कावकाव" या तीव्र प्रतिमांनी होते, ज्यातून राजकीय वर्तुळातील गोंधळ आणि स्वार्थाचा कलकलाट स्पष्ट होतो. कवितेतील भावगती ही केवळ राजकीय समीक्षकाची नसून व्यवस्थेच्या पतनाने व्यथित झालेल्या सामान्यांच्या उद्वेगाची आहे. पहिल्या कडव्यातून सुरू झालेला हा संताप प्रत्येक चरणानुसार वाढत जातो आणि शेवटच्या कडव्यात लोकशाहीच्या अवमूल्यनावर बोट ठेवताना पराकोटीच्या विडंबनात्मक चिंतेत रूपांतरित होतो. शैलीवैशिष्ट्ये व रचनाबंध कवीने या रचनेत अत्यंत साधी, प्रासादिक पण तितकीच टोकदार आणि थेट भाषाशैली वापरली आहे. चार-चार ओळींच्या चार कडव्यांमध्ये (चतुष्पदी धर्तीवर) विभागलेली ही रचना लयबद्ध आणि आघातात्मक आहे. 'धावाधाव-कावकाव', 'उलटफेर-ठायी ठायी', 'उमाळे-पाय' यांसारख्या यमक आणि अंत्यानुप्रासाच्या संयोगामुळे कवितेतील आशयाला एक विशिष्ट धार प्राप्त होते. क्लिष्ट अलंकारांचा मोह टाळून कवीने जनभाषेतील शब्दकळा वापरल्यामुळे कवितेतील उपरोधिकता आणि उद्वेग वाचकापर्यंत थेट पोहोचतो. प्रतीकात्मकता व रूपकात्मक सौंदर्य कवितेत वापरलेली प्रतीके ही सद्यःकालीन अपप्रवृत्तींचे विवस्त्र चित्र उभे करतात. 'कावळे' आणि 'गिधाडे' ही प्रतीके स्वार्थी, संधिसाधू आणि दुटप्पी राजकारण्यांचे प्रतिनिधित्व करतात. "निरुपद्रवी गांडुळांनाही / फुटले अनेक पाय" या ओळीतून अत्यंत क्षुद्र वा नगण्य प्रवृत्तींच्या अचाट राजकीय महत्त्वाकांक्षेवर बोचरी टीका केली आहे. तसेच "नात्यांना भाले फुटले" आणि "नेत्यांनी तत्त्वच लुटले" या उताऱ्यांमधून स्वार्थासाठी नातीगोती आणि नैतिक मूल्ये पायदळी तुडवण्याच्या निष्ठुर वृत्तीचे भेदक दर्शन घडते. परिणामकारकता व निष्कर्ष कवितेचा शेवट "लोकशाही होतेय नागडी, / बघावे लागेल काय काय!" या ओळीने होतो, जिथे कवीचा आक्रोश आणि व्यवस्थेबद्दलची उद्विग्नता चरमसीमेवर पोहोचते. सत्तेच्या जोडतोडीसाठी "देती नरडीवर पाय" यासारखा वाक्प्रचार वापरून कवीने राजकीय क्रूरतेचा कळस दाखवला आहे. लोकशाहीच्या स्तंभांचे होणारे अधःपतन आणि सत्तेचा उघडा पडलेला स्वार्थ यांचा थेट पट मांडण्यात ही कविता पूर्णपणे यशस्वी ठरते. रचना सोपी असली तरी तिच्यातील सामाजिक जाणीव आणि आशयाची राजकीय प्रखरता वाचकाला अंतर्मुख करणारी आहे. सारांश: राजकीय स्वार्थ, तत्त्वहीन तडजोडी आणि मूल्यांच्या ऱ्हासापोटी लोकशाहीची होणारी विटंबना उघडी पाडणारी ही एक तीव्र, उपरोधिक आणि विचारप्रवृत्त करणारी सामाजिक-राजकीय कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.