एका आईची अंतयात्रा - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची एका आईची अंतयात्रा ही मराठी कविता.

आईच्या निस्सीम ममतेतून व्यक्त होणारी, मृत्यूनंतरच्या औपचारिकतेत हरवलेल्या संवेदनांची हळवी जाणीव करून देणारी कविता...

एका आईची अंतयात्रा

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

ही कविता आई आणि लेकरामधील नात्याच्या अत्यंत सूक्ष्म, पण तीव्र भावविश्वाचा शोध घेते. मृत्यूच्या प्रसंगी पार पडणाऱ्या विधींमागील यांत्रिकता आणि त्यात हरवणारी जिवंत माणुसकी याकडे कवीने हळुवारपणे लक्ष वेधले आहे. आईचा आवाज येथे केवळ स्मरणरंजनाचा नाही, तर तो एक प्रश्न उपस्थित करणारा, अंतर्मुख करणारा आणि भावनांची खरी किंमत जाणून घेण्यास भाग पाडणारा आहे. औपचारिकता आणि खऱ्या संवेदनांमधील ताण ही या कवितेची मध्यरेषा ठरते.

आता सर्व काही आठवेल तुला अगदी सर्व, सर्व... कदाचित रडशीलही प्रेक्षकांच्या आग्रहास्तव... तुला जन्म दिला होता याची परतफेड करशील... मान खाली घालशील शरमेने... खांद्यावर घेशील तेव्हा तहान शमेल मस्तकातली... किनाऱ्यावर पोहोचवशील पाचव्या इसमाच्या मदतीने... हे करताना क्षणभर का होईना पण... आठवेल का रे तुला माझा खांदा...? घामांच्या धारांतून वाहणारा माझाच अंश तुझ्या डोळ्यांतील भावनेला कवटाळेल नकळत... तेव्हा तरी संवेदनांची जाणीव होईल का रे तुला...? सर्व काही रीतसर पार पाडशील उघडा-नागडा माझा देह, उकळून घेशील भाजण्याआधी... जाळशील आणि जळशील देखावा सजवशील, अखेरचा... माझा आणि तुझाही माझा आणि तुझाही — तुझी प्रेमस्वरूप आई

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही मृत्यूनंतरच्या विधींमधील कृत्रिमता आणि त्याच्या विरुद्ध उभी राहणारी आईची खरी, निस्सीम माया अशी आहे. आई आपल्या लेकराला थेट संबोधित करत, भविष्यातील एका प्रसंगाची कल्पना उभी करते आणि त्या निमित्ताने भावनांची खरी किंमत विचारते. येथे मरणोत्तर विधी हे केवळ कृतींचे संच राहतात, तर आईची अपेक्षा मात्र भावनिक जागृतीची आहे. भावगती हळूहळू उलगडत जाणारी आहे. सुरुवातीला स्मरण, नंतर कृती, आणि शेवटी अंतर्मुख प्रश्न अशी रचना दिसते. सुरुवातीच्या ओळींमध्ये हलकी टोचणी आणि सूचकता आहे, तर पुढे जाऊन ती अधिक वेधक आणि प्रश्नार्थक होते. शेवटच्या टप्प्यावर भावनिक तीव्रता उच्चांक गाठते, जिथे कृती आणि भावना यांतील दरी प्रकर्षाने जाणवते. शैलीवैशिष्ट्यांमध्ये साधेपणा, थेट संवाद आणि पुनरुक्तीचा प्रभावी वापर दिसतो. ओळींची लय साधी असली तरी त्यामागील आशय गहन आहे. पुनरुक्तीमुळे भावनांचा प्रतिध्वनी अधिक ठसठशीत होतो आणि वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ टिकणारा परिणाम साधला जातो. भाषेतील मितव्ययीतूनच अर्थाची व्यापकता निर्माण होते. प्रतीकात्मकतेच्या दृष्टीने खांदा, घाम, आणि अंतिम विधी यांसारखी प्रतिमा अत्यंत प्रभावी ठरतात. खांदा हा केवळ शारीरिक आधार नसून भावनिक आधाराचे प्रतीक बनतो, तर घामातून व्यक्त होणारा अंश हा आईच्या कष्टांची आणि प्रेमाची साक्ष देतो. अंतिम विधींचा उल्लेख हा मानवी संवेदनांच्या परीक्षणाचा क्षण बनतो. या सर्व प्रतिमा एकत्र येऊन कवितेला अंतर्मुख आणि चिरंतन प्रभाव देतात. सारांश: औपचारिकतेत अडकलेल्या नात्यांमध्ये खरी भावना जागी राहते का, हा अंतर्मुख करणारा प्रश्न उपस्थित करणारी ही कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.