कणा / ओळखलत का सर मला?: मराठी कविता (कुसुमाग्रज)

ज्येष्ठ कवी कुसुमाग्रज यांची ‘कणा / ओळखलत का सर मला?’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘कणा’ ही महापूर आणि संसाराच्या उध्वस्ततेच्या पार्श्वभूमीवर मराठी माणसाच्या दुर्दम्य आशावादाचे, स्वाभिमानाचे आणि जिद्दीचे दर्शन घडवणारी कवी कुसुमाग्रज यांची अत्यंत प्रभावी आणि अजरामर कविता आहे…

कणा / ओळखलत का सर मला?

कुसुमाग्रज (ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते प्रसिद्ध मराठी कवी, नाटककार आणि कादंबरीकार. नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘कणा’ या कवितेचे भावविश्व हे केवळ एका नैसर्गिक आपत्तीच्या दाहकतेपुरते मर्यादित नसून, ते मानवी अस्तित्वाच्या संघर्षाचे आणि पराकोटीच्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक आहे. महापुराच्या प्रलयात सर्वस्व वाहून गेलेला एक सामान्य माणूस जेव्हा आपल्या शिक्षकासमोर, आपल्या ‘सरांसमोर’ उभा राहतो, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांत अश्रू नसून उभे राहण्याची दुर्दम्य इच्छा असते.

संकटाने घेरलेले असतानाही निसर्गाच्या या प्रकोपाला ‘गंगामाई’ म्हणत तिच्या रौद्ररूपाला कौटुंबिक आस्थेने स्वीकारणारा हा नायक, मराठी मातीतील शेतकरी किंवा कष्टकऱ्याच्या निधड्या छातीचे प्रतिनिधित्व करतो. ही कविता केवळ एका नैसर्गिक आपत्तीचा वृत्तांत नाही, तर संकटाच्या छाताडावर पाय रोवून उभे राहण्याच्या मानवी जिद्दीचा एक नितांत सुंदर दस्तऐवज आहे.

• कणा / ओळखलत का सर मला?: मराठी कविता (कुसुमाग्रज)

कवी: कुसुमाग्रज • सादरकर्ते: योगेश कर्डिले

ओळखलंत का सर मला? पावसात आला कोणी, कपडे होते कर्दमलेले, केसांवरती पाणी. क्षणभर बसला, नंतर हसला, बोलला वरती पाहून, गंगामाई पाहुणी आली, गेली घरट्यात राहून. माहेरवाशिणीसारखी चार भिंतींत नाचली, मोकळ्या हाती जाईल कशी? बायको मात्र वाचली. भिंत खचली, चूल विझली, होते-नव्हते नेले, प्रसाद म्हणून पापण्यांवरती पाणी थोडे ठेवले. कारभारणीला घेऊन संगे, सर, आता लढतो आहे, पडकी भिंत बांधतो आहे, चिखलगाळ काढतो आहे. खिशाकडे हात जाताच हसत हसत उठला, पैसे नकोत, सर; जरा एकटेपणा वाटला. मोडून पडला संसार तरी मोडला नाही कणा, पाठीवरती हात ठेवून तुम्ही फक्त ‘लढ’ म्हणा!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना आणि भावगती

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही संकटाशी दोन हात करत असतानाही आपला स्वाभिमान आणि कणा ताठ ठेवण्याच्या असीम धैर्यावर अधिष्ठित आहे. कवितेची भावगती संकटाच्या भीषणतेपासून सुरू होऊन थेट विजयाच्या निश्चयाकडे प्रवास करते. "भिंत खचली, चूल विझली, होते-नव्हते नेले" अशा अत्यंत दयनीय आणि करुण परिस्थितीतून हा प्रवास सुरू होतो. मात्र, या करुण रसाचे रूपांतर हळूहळू वीर आणि रौद्र रसात होते, जेव्हा तो नायक म्हणतो, "कारभारणीला घेऊन संगे, सर, आता लढतो आहे." ही भावगती पराभवाकडून विजयाकडे जाणाऱ्या माणसाच्या मानसिकतेचा आलेख अतिशय वेगाने आणि प्रभावीपणे रेखाटते.

शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक सौंदर्य

कुसुमाग्रजांची काव्यशैली ही ओघवत्या, संवादात्मक आणि नाट्यमय रचनेसाठी ओळखली जाते. 'कणा' ही कविता नाट्यमय संवादाचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. यात केवळ एका बाजूचा संवाद ऐकू येत असला, तरी समोरच्या ‘सरांची’ अस्वस्थता, काळजी आणि सहानुभूती आपल्याला स्पष्ट जाणवते.

“खिशाकडे हात जाताच हसत हसत उठला, / पैसे नकोत, सर; जरा एकटेपणा वाटला.”

या ओळींमधील संवादात्मकता अत्यंत सहज तरीही अंतर्मनाचा ठाव घेणारी आहे. यमक आणि अंतर्गत अनुप्रासांचा वापर करून कवीने कवितेला एक नादमय लय दिली आहे, जी वाचकांच्या मनात कायमची घर करून राहते.

प्रतीकात्मकता आणि रूपके

कवितेतील प्रतीकात्मकता अत्यंत टोकदार आणि बोलकी आहे. ‘गंगामाई’ हे प्रलयाचे प्रतीक असले, तरी त्याला ‘माहेरवाशिणी’चे रूपक देऊन कवीने निसर्गाच्या विघातक रूपालाही आपुलकीच्या धाग्यात विणले आहे. ‘चूल विझणे’ आणि ‘भिंत खचणे’ ही केवळ भौतिक नुकसानाची चिन्हे नसून ती उध्वस्त झालेल्या कौटुंबिक विश्वाची प्रतीके आहेत. सर्वात महत्त्वाचे प्रतीक म्हणजे ‘कणा’ (पाठीचा कणा). हा कणा केवळ हाडांचा सांगाडा नसून तो माणसाचा स्वाभिमान, त्याची अस्मिता आणि संकटापुढे न झुकण्याची त्याची वृत्ती दर्शवतो. “मोडून पडला संसार तरी मोडला नाही कणा” हे वाक्य याच स्वाभिमानाचे आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीचे सर्वोच्च शिखर आहे.

परिणामकारकता

कवितेची परिणामकारकता तिच्या शेवटच्या दोन ओळींमध्ये एकवटली आहे. जेव्हा नायक सरांकडे कोणतीही आर्थिक मदत नाकारतो आणि केवळ नैतिक पाठबळाची मागणी करतो, तेव्हा वाचकाच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात.

“पाठीवरती हात ठेवून तुम्ही फक्त ‘लढ’ म्हणा!”

हा शेवट कवितेला केवळ एका दुर्घटनेच्या मर्यादेतून बाहेर काढून एका वैश्विक आणि सार्वकालिक संदेशामध्ये रूपांतरित करतो. संकटाच्या वेळी माणसाला पैशांपेक्षा सहसंवेदनशीलतेची आणि विश्वासाची अधिक गरज असते, हा मोलाचा संदेश ही कविता वाचकांच्या मनात कायमचा रुजवून जाते.

सारांश

सर्वस्व उध्वस्त झाले तरी स्वाभिमान आणि जिद्दीच्या बळावर पुन्हा उभे राहण्याची ताकद केवळ एका आस्थेच्या शब्दाने (पाठबळाने) मिळू शकते, हाच संदेश देणारी ‘कणा’ ही मराठी साहित्यातील एक अजरामर स्वाभिमान-गाथा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

कुसुमाग्रज यांचे इतर लेखन वाचा:

प्रसिद्ध कवी व कवयित्री

कुसुमाग्रजबहिणाबाई चौधरीमंगेश पाडगांवकरशांता शेळकेसुरेश भटबालकवीग दि माडगुळकरइंदिरा संतकेशवसुतकवी ग्रेसबा सी मर्ढेकरनारायण सुर्वेबा भ बोरकरवसंत बापटसाने गुरुजीपु ल देशपांडेसर्व कवी »

इतर सर्व प्रसिद्ध कवींच्या कविता वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.