बुध बृहस्पतींची कहाणी (श्रावणातल्या कहाण्या)

बुध-बृहस्पतींची कहाणी (Budh Bruhaspatichi Kahani): श्रावणी व्रतकथेचे शुद्ध रूप, अर्थ, प्रतीकात्मकता आणि सखोल संपादकीय विश्लेषण.

मराठी लोकसंस्कृतीतील श्रावण महिन्यातील ‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ ही पश्चात्ताप, धर्मश्रद्धा, अतिथीसत्कार आणि निष्ठावंत व्रताचरणातून ओढवलेल्या दारिद्र्यावर मात करून पुनरुत्थान मिळवण्याची गाथा सांगणारी एक पारंपरिक लोककथा आहे…

बुध-बृहस्पतींची कहाणी

मराठीमाती (मराठीमाती डॉट कॉम, संपादक मंडळ)

प्रस्तावना

श्रावण महिन्यातील लोककहाण्या हा मराठी लोकवाङ्मयाचा एक समृद्ध आणि प्रवाही सांस्कृतिक ठेवा आहे. या कथांमधून तत्कालीन समाजव्यवस्था, माणसाच्या वर्तनातील परिवर्तन, निसर्गाशी व देवाशी जोडलेली श्रद्धा आणि नैतिक मूल्यांची जपणूक अत्यंत प्रांजळ भाषेत प्रकट होते. ‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ ही सुबत्तेच्या अहंकारातून आलेले दारिद्र्य आणि पुढे पश्चात्तापदग्ध अंतःकरणाने केलेल्या प्रामाणिक व्रताचरणाने मिळालेले वैभव यांची साक्ष देते.

समृद्धी असताना दानाचा विसर पडणे आणि आपत्ती आल्यावर चूक उमजून सन्मार्गाला लागणे, या मानवी भावभावनांचा प्रवास या कथेत अतिशय साध्या, पण प्रभावी लोकशैलीत रेखाटला गेला आहे.

ऐका बुध-बृहस्पतींनो, तुमची कहाणी. आटपाट नगर होते. तिथे एक राजा होता. त्याला सात मुलगे होते, सात सुना होत्या. त्याच्या घरी रोज एक मामा-भाचे भिक्षेला जात. राजाच्या सुना ‘आमचे हात रिकामे नाहीत’ म्हणून सांगत. असे पुष्कळ दिवस गेल्यावर त्यांना दारिद्र्य आले.

सर्वांचे हात रिकामे झाले. मामा-भाचे पूर्वीप्रमाणे भिक्षेला आले. सर्व सुनांनी सांगितले, “असते तर दिले असते. आमचे हात रिकामे झाले.” सर्वांत धाकटी सून शहाणी होती. तिने विचार केला, ‘होते तेव्हा दिले नाही, आता नाही म्हणून नाही. ब्राह्मण विन्मुख जातात.’ ती त्यांच्या पाया पडली. त्यांना सांगू लागली, “आम्ही संपन्न असताना धर्म केला नाही, ही आमची चूक आहे. आता आम्ही पूर्वीसारखे समृद्ध कसे होऊ, असा काही उपाय सांगा.” ते म्हणाले, “श्रावण महिन्यात दर बुधवारी आणि बृहस्पतीवारी जेवायला ब्राह्मण सांगावा. आपला पती प्रवासाला जाऊन घरी येत नसल्यास दाराच्या पाठीमागे दोन बाहुल्या काढाव्यात. संपत्ती पाहिजे असल्यास पेटीवर आणि धान्य पाहिजे असल्यास कोठीवर काढाव्यात. त्यांची मनोभावे पूजा करावी. अतिथींचा सत्कार करावा म्हणजे इच्छित हेतू पूर्ण होतात.” त्याप्रमाणे ती करू लागली.

एके दिवशी तिला स्वप्न पडले, “ब्राह्मण जेवत आहेत, मी चांदीच्या भांड्याने तूप वाढते आहे.” ही गोष्ट तिने आपल्या जावांना सांगितली. त्यांनी तिची थट्टा केली. इकडे काय चमत्कार झाला? तिचा नवरा प्रवासाला गेला होता. त्या नगराचा राजा मेला. गादीवर दुसरा राजा बसविल्याशिवाय प्रेतदहन करायचे नाही, म्हणून तेथील लोकांनी काय केले? हत्तिणीच्या सोंडेत माळ दिली व तिला नगरात फिरवले, “ज्याच्या गळ्यात माळ घालील, त्याचा राज्याभिषेक होईल,” अशी दवंडी पिटवली. हत्तिणीने या बाईच्या नवऱ्याच्या गळ्यात माळ घातली.

मंडळींनी त्याला हाकलून दिले. पुन्हा हत्तीण फिरवली. पुन्हा त्याच्याच गळ्यात माळ घातली. याप्रमाणे तीनदा झाले. पुढे त्याचाच राज्याभिषेक केला. नंतर उसने आपल्या माणसांची चौकशी केली, तेव्हा ती अन्न अन्न करून देशोधडीला लागल्याची खबर समजली.

मग राजाने काय केले? मोठ्या तलावाचे काम सुरू केले. हजारो मजूर खपू लागले, तिथे त्याची माणसे आली. राजाने आपली बायको ओळखली. मनामध्ये संतोष झाला. तिने बुध-बृहस्पतींच्या व्रताची व स्वप्नाची हकीकत कळवली. देवाने देणगी दिली, पण जावांनी थट्टा केली. राजाने ती गोष्ट मनात ठेवली.

ब्राह्मणभोजनाचा थाट केला. हिच्या हातात चांदीचे भांडे दिले. तूप वाढायला सांगितले. ब्राह्मण जेवून संतुष्ट झाले. जावांनी ते पाहिले. तिचा सन्मान केला. मुलेबाळे झाली. दुःखाचे दिवस गेले, सुखाचे दिवस आले.

जशी त्यांच्यावर बुध-बृहस्पतींनी कृपा केली, तशी तुम्हा-आम्हावर करो. ही साठा उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ या कथेची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘अतिथी देवो भव’ या सनातन मूल्याभोवती आणि काळाच्या फिरणाऱ्या चक्रावर आधारलेली आहे. कथेची सुरुवात राजकुटुंबाच्या सुबत्तेने व त्यातून निर्माण झालेल्या अहंपणाने होते. भिक्षेसाठी आलेल्या ब्राह्मणांना “आमचे हात रिकामे नाहीत” म्हणून विन्मुख दारावरून घालवणे, हे समृद्धीच्या अहंकाराचे प्रतीक आहे. पुढे जेव्हा खरोखरच दारिद्र्य ओढवते, तेव्हा धाकट्या सुनेला होणारा पश्चात्ताप कथेची भावगती बदलून टाकतो. “आम्ही संपन्न असता धर्म केला नाही ही आमची चूक आहे” या तिच्या स्वगतातून अहंता गळून पडल्याचा व नैतिक जाणीव जागृत झाल्याचा प्रत्यय येतो. हा प्रवास अहंकाराकडून नम्रतेकडे आणि अज्ञानाकडून आत्मभानाकडे होणारा आहे.

शैलीवैशिष्ट्ये व प्रतीकात्मकता:

‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ या कथेची शैली अत्यंत थेट, संवादात्मक आणि नाट्यमय घटनाक्रमांनी विणलेली आहे. लोककथेतील प्रतीकात्मकता येथे अतिशय प्रभावीपणे वापरली आहे. हत्तिणीने गळ्यात माळ घालणे हे नशिबाचे पारडे फिरण्याचे आणि दैवी कृपेचे लोककथेतील पारंपरिक प्रतीक आहे; तर “दाराच्या पाठीमागे दोन बाहुल्या काढणे”, “पेटीवर व कोठीवर चित्रांकन करणे” या कृती मानवी आशावाद, समृद्धीची मनोकामना आणि आकलनाचे प्रतीक मानल्या जातात. तसेच, “मी चांदीच्या भांड्याने तूप वाढते आहे” हे स्वप्न आगामी काळात मिळणाऱ्या समृद्धीचे, तृप्तीचे आणि सन्मानाचे प्रतीकात्मक रूपक बनून येते.

परिणामकारकता व नीतिमूल्ये:

‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ या कथेचा उत्तरार्ध हा मानवी प्रयत्न, दैवयोग आणि न्यायाचा समतोल साधणारा आहे. नवऱ्याचे अनपेक्षितपणे राजा होणे, तलावाच्या कामावर मजुरांच्या रूपात स्वतःच्या कुटुंबाची भेट होणे आणि राजाने आपल्या पत्नीचा व व्रताचा केलेला सन्मान, यामुळे कथेची परिणामकारकता द्विगुणित होते. पूर्वी तिची थट्टा करणाऱ्या जावांसमोर तिला चांदीचे भांडे देऊन तुपाचे भोजन वाढायला लावणे, यातून केवळ सूड किंवा गर्व दिसत नाही, तर सत्य व निष्ठेचा झालेला नैतिक विजय दिसून येतो. ही कहाणी साध्या प्रसंगांतून मानवी वर्तनाला सन्मार्गाकडे नेण्याचे व कृतज्ञतेचे मोल शिकवण्याचे कार्य अत्यंत प्रभावीपणे करते.

सारांश

‘बुध-बृहस्पतींची कहाणी’ ही अहंकाराचा त्याग करून अतिथी सत्कार, पश्चात्ताप व निष्ठेने व्रताचरण केल्यास दुःखाचा अंत होऊन पुन्हा वैभव व सन्मान प्राप्त होतो, हा सार्वकालिक नैतिक बोध देणारी लोककथा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

इतर श्रावणातल्या कहाण्या वाचा: