मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘१५ ऑगस्ट — उत्सव स्वातंत्र्याचा आणि भान कर्तव्याचे’ हा ललित लेख.
स्वातंत्र्याचा सोहळा केवळ ध्वजारोहणापुरता मर्यादित न ठेवता नागरी जबाबदारी, सामाजिक समता आणि दैनंदिन आचरणातून राष्ट्रनिर्मितीचा संकल्प मांडणारा एक अत्यंत संवेदनक्षम व विचारप्रवर्तक ललित लेख…
१५ ऑगस्ट — उत्सव स्वातंत्र्याचा आणि भान कर्तव्याचे
भारताचा स्वातंत्र्यदिन हा केवळ ऐतिहासिक यशाचे स्मरण करण्याचा किंवा औपचारिक उत्सवाचा क्षण नाही; तर तो प्रत्येक नागरिकाला आपल्या कर्तव्याची, सामाजिक उत्तरदायित्वाची आणि स्वातंत्र्याच्या खऱ्या अर्थाची जाणीव करून देणारा दीपस्तंभ आहे. प्रस्तुत लेखात लेखिकेने स्वातंत्र्याची पारंपरिक व्याख्या विस्तारून तिला आधुनिक समाजातील आव्हानांशी जोडले आहे. स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी ही एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत, हा मूलभूत विचार केंद्रस्थानी ठेवून, हा लेख केवळ भूतकाळातील बलिदानाचा आदर करत नाही, तर वर्तमानकालीन विसंगतींवर बोट ठेवत भावी नवभारताच्या निर्मितीसाठी प्रखर आत्मपरीक्षणाचा मार्ग दाखवतो.
स्वातंत्र्याचा अर्थ केवळ मोकळे आकाश नव्हे; तर जबाबदारीने व निष्ठेने जगण्याची निरंतर जाणीव आहे!
१५ ऑगस्ट म्हटला की डोळ्यांसमोर अभिमानाने फडकरणारा भव्य तिरंगा उभा राहतो, कानांवर राष्ट्रगीताची मंगल धून पडते आणि हृदयात अथांग देशप्रेमाचा तरंग उठतो. शतकानुशतकांच्या पारतंत्र्यातून देशाला मुक्त करण्यासाठी प्राणांची आहुती देणाऱ्या अगणित स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाचे स्मरण या दिवशी उजळून निघते. परंतु हा दिवस केवळ औपचारिक आनंदोत्सवाचा किंवा ध्वजारोहणाचा सोहळा नाही; तर लाभलेल्या स्वातंत्र्याचे मोल समजून घेण्याचा आणि आपल्या नागरी कर्तव्यांची फेरमांडणी करण्याचा एक पवित्र क्षण आहे.
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. परंतु या ऐतिहासिक विजयामागे एका दिवसाचा किंवा एका वर्षाचा प्रवास नव्हता. त्यामागे शतकांचा खडतर संघर्ष, असंख्य शांततापूर्ण व हिंसक आंदोलने, तुरुंगवास, अश्रू, यातना आणि हजारो ज्ञात-अज्ञात वीरांचे बलिदान होते. कुणी आपले ऐन तारुण्य मातृभूमीच्या चरणी अर्पण केले, कुणी संसाराच्या सुखावर तुळशीपत्र ठेवले, तर कुणी ‘इन्किलाब जिंदाबाद’च्या घोषणेत हसत हसत फासाचा दोर गळ्यात आवळला. महात्मा गांधी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, भगतसिंग, लोकमान्य टिळक यांच्यासारख्या युगपुरुषांपासून ते इतिहासाच्या पानांत नाव न कोरल्या गेलेल्या सामान्य सैनिकांपर्यंत सर्वांच्या समर्पणामुळे आज आपण स्वतंत्र भारतातील मोकळ्या हवेत श्वास घेत आहोत आणि स्वप्ने पाहू शकत आहोत. परंतु या समृद्ध वारशाच्या पार्श्वभूमीवर आज स्वतःला एक मूलभूत प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे — आपण स्वातंत्र्याचा खरा आशय खरोखरच आत्मसात केला आहे का?
परकीय जुलमी सत्तेच्या शृंखला तोडणे हा स्वातंत्र्याचा केवळ पहिला टप्पा होता. परंतु अज्ञान, अंधश्रद्धा, जातीय द्वेष, भ्रष्टाचार, लैंगिक असमानता, हिंसक प्रवृत्ती आणि सामाजिक भेदभाव यांसारख्या अंतर्गत गुलामीतून मुक्त होणे हे तितकेच — किंबहुना त्याहून अधिक — महत्त्वाचे आहे.
आज आपल्या हातात आधुनिक तंत्रज्ञान आहे, स्मार्टफोन आहेत आणि महासत्तेच्या दिशेने धाव घेण्याची स्वप्ने आहेत; परंतु आपले विचार जर आजही जात, धर्म, भाषा, प्रांत आणि वर्गीय विषमतेच्या संकुचित भिंतींमध्ये बंदीस्त असतील, तर आपण स्वतःला खरोखर स्वतंत्र म्हणू शकतो का? आपण चंद्रावर पाऊल ठेवण्याची उत्तुंग झेप घेतो; परंतु शेजारी राहणाऱ्या गरजू बांधवाच्या वेदनेकडे दुर्लक्ष करतो. आपण ‘डिजिटल इंडिया’च्या घोषणा देतो; परंतु आजही अनेक भागांत मुलगी जन्माला आल्यावर दुःख व्यक्त केले जाते किंवा तिच्या शिक्षणाला दुय्यम स्थान दिले जाते. आपण महिला सक्षमीकरणाचा टाहो फोडतो; परंतु तिच्या वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर व निर्णयांवर बंधने लादतो. आपण स्वच्छ भारताची स्वप्ने रंगवतो; पण कचरा सार्वजनिक रस्त्यावर फेकताना आपल्याला खंत वाटत नाही. आपण देशप्रेमाच्या गर्जना करतो; पण निदर्शनांच्या नावाखाली सार्वजनिक मालमत्तेची नासधूस करतो. ही वैचारिक विसंगती दूर करणे हीच आजच्या स्वातंत्र्यदिनाची सर्वांत मोठी गरज आहे.
स्वातंत्र्य म्हणजे ‘मला हवे ते मी करीन’ असा स्वैराचार नव्हे! स्वातंत्र्य म्हणजे ‘माझ्या कृतीमुळे दुसऱ्याच्या हक्कांवर आणि स्वातंत्र्यावर गदा येणार नाही’ याचे सजग भान ठेवणे होय.
- आपल्याला लोकशाहीने संविधानात्मक अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य दिले आहे, पण त्यासोबतच शब्दांची आणि संवादाची जबाबदारीही दिली आहे.
- आपल्याला मताधिकार मिळाला आहे, पण योग्य व नीतिमान प्रतिनिधी निवडण्याचे विवेकनिष्ठ कर्तव्यही मिळाले आहे.
- आपल्याला शिक्षणाचा अधिकार मिळाला आहे, पण त्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या सर्वसमावेशक विकासासाठी करण्याचे दायित्वही आपल्यावर आहे.
- आपल्याला उपासनास्वातंत्र्य आहे, पण दुसऱ्याच्या श्रद्धेचा व संस्कृतीचा आदर करण्याची उदात्त वृत्तीही आपल्यात असायला हवी.
आजच्या घडीला आपल्या समाजासमोर वाढती आर्थिक-सामाजिक असमानता, बेरोजगारी, पर्यावरणाचा होणारा भीषण ऱ्हास, युवा पिढीतील व्यसनाधीनता, महिलांवरील अत्याचार, ज्येष्ठांची उपेक्षा आणि संवादाच्या आभासी माध्यमांवर पसरणारा द्वेष व अफवा ही गंभीर आव्हाने उभी आहेत. या सर्व समस्यांवर केवळ कायदे किंवा शासन उपाययोजना करू शकत नाही. कारण देश म्हणजे केवळ संसदेची इमारत, मंत्रालयाचे कक्ष किंवा सीमांवरील कुंपण नव्हे; देश म्हणजे त्यात राहणारा प्रत्येक नागरिक होय!
त्यामुळेच, राष्ट्रसेवा ही केवळ सैनिकांच्या सीमांवरील रक्षणापुरती मर्यादित नाही:
- एका विद्यार्थ्याने निष्ठेने व प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे ही देशसेवाच आहे.
- एका शिक्षकाने विद्यार्थ्यांमध्ये नैतिक मूल्यांची रुजवण करणे ही देशसेवा आहे.
- एका शेतकऱ्याने प्रामाणिकपणे अन्नधान्य पिकवणे ही देशसेवा आहे.
- एका डॉक्टराने संवेदनशीलतेने रुग्णावर उपचार करणे ही देशसेवा आहे.
- एका नागरिकाने वाहतुकीचे नियम पाळणे, करांचा प्रामाणिक भरणा करणे आणि पर्यावरणाचे जतन करणे ही देशसेवा आहे.
- एखाद्या गरजूच्या अश्रू पुसण्यासाठी मदतीचा हात पुढे करणे हीसुद्धा राष्ट्रसेवाच आहे.
म्हणूनच, राष्ट्रप्रेम हे केवळ १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारी या दोन दिवसांच्या सोहळ्यांपुरते मर्यादित राहता कामा नये. ते आपल्या रोजच्या आचरणात, संवादात आणि दैनंदिन व्यवहारात प्रतिबिंबित झाले पाहिजे.
तिरंग्याला वंदन करताना आपण आपल्या मनातील आकस, द्वेष व अहंकार यांनाही निरोप देऊया. राष्ट्रगीत गाताना आपल्या अंतरंगातील सर्व भेद शांत करूया. स्वातंत्र्यसैनिकांना आदरांजली वाहताना त्यांच्या त्यागातून व आदर्शांतून कृतीची प्रेरणा घेऊया. आणि ‘भारतमाता की जय’ म्हणताना भारतातील प्रत्येक नागरिकाच्या सन्मानाची व सुरक्षेची प्रतिज्ञा करूया.
आजची तरुण पिढी ही उद्याच्या भारताची खरोखरच शिल्पकार आहे. त्यामुळे बालकांवर केवळ गुणांची (मार्क्सची) आणि स्पर्धेची टांगती तलवार न ठेवता, त्यांना एक संवेदनशील व सुसंस्कृत ‘माणूस’ म्हणून जगण्याचे शिक्षण देणे काळाची गरज आहे. त्यांच्या मनात विवेक, समता, बंधुता, प्रामाणिकपणा व पर्यावरणनिष्ठेची बीजे रुजवली, तरच भविष्यातील भारत अधिक समृद्ध, शांततापूर्ण आणि सक्षम बनेल.
आपण असा एक नवभारत घडवूया —
- जिथे मुलगी जन्माला आल्यावर दुःखाऐवजी आनंदाचा उत्सव साजरा होईल;
- जिथे दारिद्र्यामुळे कोणत्याही प्रतिभेची स्वप्ने अपूर्ण राहणार नाहीत;
- जिथे जाती-धर्माच्या संकुचिततेपेक्षा माणुसकीचे स्थान सर्वोच्च असेल;
- जिथे गुणवत्तापूर्ण शिक्षण शेवटच्या घटकापर्यंत सहज पोहोचेल;
- जिथे निसर्ग आणि मानवी जीवन यांचा समतोल जपला जाईल;
आणि जिथे प्रत्येक नागरिक छाती ठोकून म्हणू शकेल —
“हा देश माझा आहे आणि याच्या उज्ज्वल भवितव्यात माझेही अमूल्य योगदान आहे!”
आपला राष्ट्रध्वज तिरंगा आपल्याला तीन महत्त्वाचे संदेश देतो — शौर्य व त्यागाचे केसरी, शांतता व सत्याचे पांढरे, आणि समृद्धी व प्रगतीचे हिरवे! या तिन्ही मूल्यांना आपल्या व्यक्तिगत व सामाजिक जीवनात उतरवणे हीच सर्व ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यवीरांना वाहिलेली खरी आदरांजली ठरेल.
चला तर मग, या स्वातंत्र्यदिनी केवळ ध्वज उभारू नका; आपल्या विचारांची क्षितिजेही विस्तारू द्या!
केवळ देशभक्तीची गीते गाऊ नका; देशप्रेम आपल्या दैनंदिन कृतीत उतरवू द्या!
केवळ भारतमातेचा जयघोष करू नका; भारताला एक समृद्ध, सुरक्षित व समर्थ राष्ट्र बनवण्यासाठी स्वतः एक ठोस पाऊल पुढे टाका!
कारण —
“स्वातंत्र्य हा आपल्याला मिळालेला पूर्वजांचा अनमोल वारसा आहे; परंतु त्याचे जतन, संवर्धन आणि सुराज्यात रूपांतर करणे हे आपले पवित्र कर्तव्य आहे.”
आजचा उत्सव केवळ भूतकाळातील स्वातंत्र्याचा नसावा; तो वर्तमानातील कर्तव्याचा, माणुसकीचा, समतेचा आणि भविष्यातील समर्थ भारताच्या संकल्पाचा महाउत्सव असावा!
वंदे मातरम्!
जय हिंद! जय भारत!
अभिप्राय