दोन ध्रुवांवर दोघे आपण - मराठी कविता (शालिनी बेलसरे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद कवयित्री शालिनी बेलसरे यांची ‘दोन ध्रुवांवर दोघे आपण’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता मानवी नात्यांमधील अपरिहार्य दुरावा आणि त्यापलीकडे असलेल्या भावनिक अद्वैताचा वेध घेणारी एक तरल भावशलाका आहे...

दोन ध्रुवांवर दोघे आपण

शालिनी बेलसरे (अंजनगाव सुर्जी, अमरावती)

प्रस्तावना

शालिनी बेलसरे यांच्या दोन ध्रुवांवर दोघे आपण या या कवितेचे भावविश्व प्रेम, विरह आणि आंतरिक ओढीच्या त्रिकोणात विणले गेले आहे. दोन व्यक्तींमधील भौतिक अंतर आणि मानसिक जवळीक यांतील अंतर्विरोध येथे प्रकर्षाने मांडला आहे. नात्यात आलेली मरगळ किंवा परिस्थितीने निर्माण केलेले अंतर असले तरी, मनाच्या कोपऱ्यात जपलेले हळवेपण आणि परस्परांप्रती असलेली ओढ अद्याप जिवंत आहे, हाच या रचनेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. ही कविता एकाच वेळी विरहाची वेदना आणि मिलनाची सूक्ष्म आस व्यक्त करते.

आजन्म ठेवूनी काळीज तारण दोन ध्रुवांवर का दोघे आपण? स्मृती आपल्या जपल्या हळव्या मनाच्या लिंपून भिंती पडक्या घरास नेहमी सांधण्यास का दोघे फिरतो तरीही वणवण? ॥१॥ अबोल्यातून पाझरतो स्नेह दूर भासतो हा उगाच देह दोन डोळे नजरेस चोरूनी परस्परांना शोधती क्षणक्षण ॥२॥ विलग जरी पडणे आजचे वळणही एकच मुक्कामाचे भावनांच्या कुपीवर कधी हे लावले आहे वरवर झाकण ॥३॥ वावर आहे तसाच आतला श्वास श्वासात आहेच गुंतला व्रण कशाचे, जखमा कुठल्या दोघे शोधू आज नेमके कारण ॥४॥ तिथे तू अन् इथे मी थांबलो आज समांतर दोघे चाललो कसे कळेना, गालबोट कधी नात्यास लागूनी लागले ग्रहण ॥५॥

संपादकीय विश्लेषण

दोन ध्रुवांवर दोघे आपण या रचनेची मध्यवर्ती कल्पना ‘दोन ध्रुव’ या रूपकातून स्पष्ट होते. पृथ्वीचे दोन ध्रुव कधीही एकत्र येऊ शकत नाहीत, परंतु ते एकाच अक्षाने जोडलेले असतात; तशीच अवस्था या कवितेतील नायक-नायिकेची आहे. भौतिकदृष्ट्या ते भिन्न टोकांवर असले तरी, हृदय तारण ठेवल्याची जाणीव त्यांच्यातील भावनिक गुंतवणूक अधोरेखित करते. ही विलगता बाह्य स्वरूपाची असून अंतर्मनात मात्र ‘श्वास श्वासात गुंतलेला’ असणे, हे नात्याची खोली दर्शवते. कवितेची भावगती संथ परंतु उत्कट आहे. सुरुवातीला असलेल्या प्रश्नांपासून सुरू झालेला प्रवास ‘नेमके कारण’ शोधण्यापर्यंत पोहोचतो, जो एका आत्मचिंतनाचा भाग वाटतो. अबोल्यातून पाझरणारा स्नेह आणि नजरेची चोरटी शोधमोहीम यांतून कवीने मानवी स्वभावधर्माचे सूक्ष्म चित्रण केले आहे. शब्दांमधील साधेपणा आणि प्रासादिकता यामुळे भावभावनांचा प्रवाह वाचकाच्या मनाला थेट भिडतो. विशेषतः ‘भावनांच्या कुपीवर लावलेले वरवरचे झाकण’ ही ओळ अंतरीच्या उबळी दडपून ठेवण्याच्या मानवी प्रयत्नांचे अचूक दर्शन घडवते. शैलीगत वैशिष्ट्यांचा विचार करता, कवितेत वापरलेली ‘पडक्या भिंती’, ‘कुपी’ आणि ‘ग्रहण’ यांसारखी प्रतीके नात्यातील चढ-उतार प्रभावीपणे स्पष्ट करतात. घराला सांधण्यासाठी होणारी वणवण ही केवळ भौतिक घरासाठी नसून कोलमडलेल्या संसाराला पुन्हा उभारी देण्यासाठीची धडपड आहे. समांतर चालणे आणि तरीही ग्रहण लागणे या विरोधाभासातून नात्यातील गुंतागुंत अधिक गडद झाली आहे. भाषेतील ओघवतेपणा आणि लयबद्धता कवितेच्या परिणामात वृद्धी करते. नात्यातील या संघर्षाचा शेवट कवीने निरुत्तराने केला असला, तरी तो शोध घेण्याची वृत्ती जागृत ठेवतो. ‘गालबोट लागणे’ किंवा ‘ग्रहण लागणे’ यांसारख्या वाक्प्रचारांच्या वापरामुळे नात्यातील दुर्दैवी वळणांची तीव्रता जाणवते. तरीही, ही कविता निराशेपेक्षा अधिक प्रेमाच्या शाश्वत अस्तित्वाचा आणि त्यातील अगाध ओढीचा पुरावा ठरते. वाचकाला अंतर्मुख करणारी ही रचना संवादाच्या अभावामुळे निर्माण झालेल्या दरीवर नेमकेपणाने बोट ठेवते. सारांश: भौतिक अंतर आणि शब्दांचा अबोला असूनही श्वासांत गुंतलेल्या अतूट भावनिक नात्याचा व्याकुळ प्रवास म्हणजे ही कविता होय.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.