आभासी दुनियेत हरवलेली माणुसकी (नरेश रावताला)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद लेखक नरेश रावताला यांचा ‘आभासी दुनियेत हरवलेली माणुसकी’ हा मराठी लेख.

तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावामुळे मानवी नातेसंबंधांत निर्माण झालेली दरी आणि गझलांच्या माध्यमातून मांडलेले जीवनाचे वास्तव यांचा वेध घेणारा हा लेख आहे...

आभासी दुनियेत हरवलेली माणुसकी

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

आजच्या धावपळीच्या युगात तंत्रज्ञानाने मानवी जीवन सुसह्य केले असले, तरी त्यासोबतच एकप्रकारचा एकाकीपणाही आणला आहे. मोबाईलच्या लखलखत्या पडद्यावर जग जवळ आल्याचा भास होत असताना, प्रत्यक्षात मात्र रक्ताची नाती आणि मनांचे बंध दुरावत चालले आहेत. प्रस्तुत लेखात लेखक नरेश रावताला यांनी मोबाईलच्या अतिरेकी वापरामुळे कौटुंबिक, सामाजिक आणि वैयक्तिक स्तरावर होणाऱ्या परिणामांचे विश्लेषण केले असून, प्रख्यात गझलकारांच्या ओळींचा आधार घेत मानवी मूल्यांची जपणूक करण्याचा संदेश दिला आहे.

मोबाईलच्या पडद्यावर आज प्रत्येक क्षण जिवंत भासत असला, तरी त्यामागील संवेदनक्षम माणूस मात्र हळूहळू हरवत चालला आहे. तंत्रज्ञानाने आपल्याला वेग आणि सुविधा दिल्या; परंतु या वेगात आपण स्वतःलाच मागे टाकत आहोत, ही वस्तूस्थिती आहे. संवादाची माध्यमे विस्तारली, मात्र संवादाचा खरा आत्मा हरवला आहे. अशा वेळी काही गझलांमधील शब्द वास्तवाला आरसा दाखवतात. प्रसिद्ध गझलकार जावेद अख्तर यांची एक ओळ आजच्या मोबाईल युगावर अचूक भाष्य करते:

“ये जो हालात हैं, एक दिन सुधर जाएंगे, मगर कुछ लोग दिलों से उतर जाएंगे।”

स्क्रीनवर सतत ‘कनेक्टेड’ राहूनही मनांमधील नाती सैल होत आहेत. कौटुंबिक वातावरणातही प्रत्येक जण स्वतःच्या आभासी जगात गुंतलेला दिसतो. एकमेकांसोबत घालवलेले निवांत क्षण दुर्मिळ झाले असून भावनिक बंध कमकुवत होत आहेत. विशेषतः बालकांमध्ये मोबाईलचा अतिरेक चिंताजनक ठरत आहे. यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक बालपणावरच जणू पडदा पडत आहे. मैदानी खेळ, प्रत्यक्ष संवाद आणि कल्पनाशक्ती यांसाठी त्यांच्या जीवनात जागाच उरलेली नाही. पालकांनी या परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखणे गरजेचे आहे; मोबाईल हा सोयीचा पर्याय असू शकतो, पण तो उत्तम संगोपनाचा पर्याय ठरू शकत नाही. दांपत्य जीवनातही मोबाईल आता एक ‘निःशब्द भिंत’ उभी करत आहे. एकाच छताखाली असूनही दोन व्यक्ती दोन भिन्न जगात वावरत आहेत. प्रत्यक्ष संवादापेक्षा ‘नोटिफिकेशन’ला मिळणारा प्रतिसाद नात्यात गैरसमज वाढवत आहे. हे नातेसंबंध पुन्हा दृढ करण्यासाठी तंत्रज्ञानापासून काही काळ दूर जाणे अनिवार्य झाले आहे. समाजाच्या प्रत्येक स्तरावर हीच स्थिती असून सरकारी असो वा खासगी क्षेत्र, मोबाईलच्या अतिवापरामुळे कार्यक्षमतेवर विपरीत परिणाम होत आहे. आजच्या काळात वेळेचे नियोजन आणि शिस्त यांची नितांत गरज आहे. गझलांचे शब्द केवळ काव्य नसून ते अनुभवांचे सार असतात. मोबाईलच्या मोहजालात अडकलेल्या मानवाला खऱ्या नात्यांची किंमत समजावून सांगण्यासाठी या शब्दांकडे पुन्हा वळणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाने जगाला जवळ आणले असले, तरी मानवी नात्यांत एक अदृश्य दरी निर्माण केली आहे. प्रख्यात गझलकार गुलजार यांची ओळ यावर विचार करायला भाग पाडते:

“हाथ छूटें भी तो रिश्ते नहीं छोड़ा करते, वक़्त की शाख से लम्हे नहीं तोड़ा करते।”

ही ओळ नात्यांच्या चिरंतन मूल्यावर भाष्य करते. मात्र, आजच्या मोबाईल संस्कृतीत नात्यांना पुरेसा वेळ दिला जात नसल्याने ती सहजपणे तुटताना दिसतात. आभासी संवादाला प्राधान्य दिल्यामुळे प्रत्यक्ष संवाद लुप्त होत चालला आहे. तरुणाई तर पूर्णपणे सोशल मीडियाच्या आहारी गेली आहे. ‘लाईक्स’ आणि ‘फॉलोअर्स’च्या जगात स्वतःची ओळख शोधताना ते स्वतःच्या मूळ अस्तित्वापासून दूर जात आहेत. या स्पर्धेतून मानसिक ताण आणि अपेक्षा वाढल्या असून अपयश पचवण्याची क्षमता कमी होत आहे. गझलकार राहत इंदौरी यांची ओळ येथे समर्पक ठरते:

“भीड़ में खड़ा होना मक़सद नहीं है मेरा, बल्कि भीड़ जिसके लिए खड़ी है, वो बनना है।”

ही ओळ तरुणांना योग्य दिशा दाखवत आभासी लोकप्रियतेपेक्षा खऱ्या आयुष्यातील कर्तृत्व महत्त्वाचे असल्याचा संदेश देते. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी मोबाईल हे एकटेपणा दूर करण्याचे साधन असले, तरी त्याचा अतिवापर त्यांना वास्तवापासून दूर नेऊ शकतो. त्यामुळे तंत्रज्ञानाचा वापर करताना संतुलन राखणे आवश्यक आहे. मोबाईलमधील विविध उपयोजने (Apps) शिक्षण, आरोग्य आणि संपर्कासाठी नक्कीच उपयुक्त आहेत, मात्र त्यांचा विवेकपूर्ण वापर करणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, श्रेष्ठ गझलकारांचे शब्द आजही आपल्याला अंतर्मुख करतात. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना माणुसकी जपणे हीच काळाची गरज आहे. हातातील पडदा हा प्रगतीसाठी असावा, मात्र त्या नादात मनातील नाती तुटू नयेत, हीच महत्त्वाची शिकवण आहे.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख आधुनिक काळातील ज्वलंत समस्या अतिशय संवेदनक्षमतेने मांडतो. लेखकाचा मुख्य रोख हा तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीपेक्षा त्यातून निर्माण झालेल्या सामाजिक आणि कौटुंबिक विसंवादावर आहे. मोबाईल हे साधन मानवी प्रगतीसाठी पोषक असले, तरी त्याचा अनियंत्रित वापर मानवी संवेदना कशा बोथट करत आहे, याचे प्रभावी चित्रण या मजकुरात आढळते. लेखकाने बालपण, दांपत्य जीवन आणि तरुण पिढी अशा विविध स्तरांवरील परिणामांचा ऊहापोह करून विषयाची व्याप्ती वाढवली आहे. लेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तांत्रिक विषयाला दिलेली काव्यात्मक जोड. केवळ समस्या मांडून न थांबता लेखकाने जावेद अख्तर, गुलजार आणि राहत इंदौरी यांच्या गझलांमधील आशय वापरून विषयाचे गांभीर्य अधिक स्पष्ट केले आहे. हे संदर्भ निव्वळ अलंकारिक नसून ते मांडलेल्या मुद्द्यांना एक तात्विक बैठक प्राप्त करून देतात. यामुळे लेख केवळ माहितीपर न राहता तो चिंतनात्मक स्वरूपाचा झाला आहे. संपादकीय संस्कारांमध्ये मूळ लेखातील पुनरुक्ती टाळून भाषेला अधिक ओघवते करण्याचा प्रयत्न केला आहे. वाक्यांची रचना संक्षिप्त करून विचारांमधील स्पष्टता वाढवली आहे. विशेषतः मोबाईलचा ‘पर्याय’ आणि ‘संगोपन’ यांतील फरक किंवा ‘आभासी जग’ विरुद्ध ‘वास्तव’ यांतील द्वंद्व अधिक प्रभावीपणे मांडले आहे. लेखकाचा मूळ आवाज आणि भूमिकेला धक्का न लावता, उपदेशात्मक सूर संतुलित राखून निबंधात्मक शैलीला अधिक प्रगल्भ स्वरूप दिले आहे. सारांश: तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा स्वीकार करताना मानवी संवेदना आणि प्रत्यक्ष संवादाचे महत्त्व जपणे हीच सुसंस्कृत समाजापुढील खरी आव्हाने आहेत.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.