शिक्षक समाजाचा आधारस्तंभ (चैताली गिते)

मराठीमाती डॉट कॉमच्या सभासद लेखिका श्रीमती चैताली गिते (मराठा हायस्कूल, नाशिक) यांचा शिक्षक समाजाचा आधारस्तंभ हा मराठी लेख.

शिक्षकाचे व्यक्तिमत्त्व, कार्य आणि समाजनिर्मितीतील त्यांचे अनन्यसाधारण महत्त्व अधोरेखित करणारा विचारप्रधान लेख...

शिक्षक समाजाचा आधारस्तंभ

श्रीमती चैताली गिते (मराठा हायस्कूल, नाशिक)

या लेखात काय वाचाल

• शिक्षक हा केवळ ज्ञान देणारा नसून मूल्यांची जपणूक करणारा समाजशिल्पकार आहे. • तो विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला दिशा देतो आणि आत्मविश्वास जागवतो. • आव्हानात्मक काळातही शिक्षक निष्ठेने आपली भूमिका पार पाडतो. • शिक्षक सशक्त असेल तरच विद्यार्थी आणि समाज सुदृढ घडतो.

समाजाची जडणघडण ही शिक्षणावर अवलंबून असते आणि शिक्षणाचा आत्मा म्हणजे शिक्षक. शिक्षक हा केवळ विषय शिकवणारा व्यक्ती नसून तो समाज घडविणारा शिल्पकार आहे. विद्यार्थ्यांच्या मनात विचारांची बीजे पेरून त्यांना सुसंस्कृत नागरिक बनवण्याचे कार्य शिक्षक करतो. म्हणूनच समाजात शिक्षकाला आधारस्तंभ मानले जाते. एक दिवा दुसऱ्या दिव्याला उजळवतो तेव्हा अंधार नाहीसा होतो, ही म्हण शिक्षकांच्या कार्याला तंतोतंत लागू पडते.

बालकाच्या आयुष्यात आई-वडिलांनंतर सर्वाधिक प्रभाव टाकणारी व्यक्ती म्हणजे शिक्षक. तो विद्यार्थ्याला अक्षरज्ञान देतो, जीवनमूल्यांची ओळख करून देतो आणि योग्य गोष्टींबाबत मार्गदर्शन करतो. शाळेतील वर्गखोली ही केवळ अभ्यासाची जागा नसून ती व्यक्तिमत्त्व विकासाची कार्यशाळा असते आणि या कार्यशाळेचा मुख्य शिल्पकार शिक्षक असतो. समाजातील विविध क्षेत्रांत कार्य करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या यशामागे कुठेतरी शिक्षकाचा हात असतो. डॉक्टर, अभियंता, शास्त्रज्ञ, प्रशासक, कलाकार—या सर्वांच्या आयुष्यात एखादा तरी शिक्षक असा असतो की, ज्याच्या मार्गदर्शनाने त्यांच्या आयुष्याला दिशा मिळालेली असते. शिक्षक केवळ ज्ञानदान करत नाही, तर तो संस्कार घडवितो. प्रामाणिकपणा, शिस्त, कर्तव्यभावना, सामाजिक बांधिलकी, देशप्रेम आणि चारित्र्य या मूल्यांची रुजवणूक शिक्षक करतो. मूल्यविरहित शिक्षण समाजाला दिशाहीन बनविते, तर मूल्याधिष्ठित शिक्षण सशक्त समाज घडविते; आणि या सर्व प्रक्रियेत शिक्षकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.

ज्ञान देणारा नव्हे, दिशा देणारा शिक्षक

---

शिक्षक केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकवत नाही, तर तो विद्यार्थ्यांना विचार करायला शिकवतो. तो प्रश्न विचारण्याची हिंमत देतो, चूक मान्य करण्याचे बळ देतो आणि अपयशानंतर पुन्हा उभे राहण्याची प्रेरणा देतो. अनेकदा शिक्षकांनी उच्चारलेले एक वाक्य विद्यार्थ्याच्या आयुष्याला कायमस्वरूपी दिशा देत असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणित विषयाची भीती वाटत असते; परंतु शिक्षक योग्य पद्धतीने समजावतो आणि तोच विद्यार्थी पुढे गणितात प्राविण्य मिळवतो. एखाद्या विद्यार्थ्याला बोलण्याची भीती असते, वक्तृत्व कौशल्य नसते; पण शिक्षक आत्मविश्वास देतो आणि तोच विद्यार्थी पुढे व्यासपीठावर निर्भीडपणे बोलू लागतो. हे सारे बदल अचानक घडत नाहीत; ते शिक्षकाच्या सातत्यपूर्ण मार्गदर्शनातून घडतात. म्हणूनच समाजात शिक्षकाला नेहमी आदर्शवत मानले जाते.

आव्हानांतून उभा राहणारा शिक्षक

---

शिक्षण म्हणजे केवळ नोकरीसाठीची तयारी नव्हे, तर माणूस घडविण्याची प्रक्रिया आहे आणि ही प्रक्रिया शिक्षकांच्या हातून घडते. प्रामाणिकपणा, शिस्त, सहकार्य, सहिष्णुता, राष्ट्रभक्ती यांसारखी मूल्ये शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजवतो. आजच्या शिक्षण प्रक्रियेत शिक्षकांसमोर असंख्य आव्हाने आहेत—तंत्रज्ञानाचा वेग, बदलती शिक्षणपद्धती, वाढती स्पर्धा आणि प्रशासकीय कामांचा ताण. तरीही शिक्षक आपल्या भूमिकेपासून ढळत नाही. तो काळानुरूप स्वतःला बदलतो, नवे तंत्र आत्मसात करतो आणि विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतो.

कोविड काळात ऑनलाइन वर्ग घेताना साधनांची कमतरता असूनही शिक्षकांनी शिक्षणाची ज्योत विझू दिली नाही. त्यांचा त्याग आणि समर्पण समाज कधीही विसरू शकत नाही. तरीदेखील शिक्षकांना अपेक्षित मान-सन्मान, विश्वास आणि आधार मिळतोच असे नाही, ही दुर्दैवी बाब आहे. देश आणि समाजाचा विकास साधायचा असेल, तर आजचा शिक्षक सक्षम, सुरक्षित आणि समाधानी असला पाहिजे. समाजाने आणि पालकांनी शिक्षकांवर विश्वास ठेवणे व त्यांच्या अनुभवाला सन्मान देणे आवश्यक आहे. कारण शिक्षक सशक्त असेल, तरच विद्यार्थी सशक्त घडतील आणि त्यातूनच समाज सुदृढ बनेल.

आदर्श शिक्षकांची परंपरा

---

हा लेख लिहिताना अनेक आदर्श शिक्षकांची उदाहरणे डोळ्यासमोर येतात. मी स्वतः शिक्षकी पेशात कार्यरत असल्याने विद्यार्थ्यांना अशा आदर्श व्यक्तिमत्त्वांची ओळख करून देण्याचा प्रयत्न करत असतो. आदर्श शिक्षकाची ओळख त्याच्या विद्वत्तेपेक्षा त्याच्या आचरणातून अधिक स्पष्ट होते. तो विद्यार्थ्यांमध्ये भीती नव्हे, तर विश्वास निर्माण करतो आणि त्यांच्या क्षमतेचा आदर करतो.

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी समाजाच्या विरोधाला सामोरे जात मुलींसाठी शाळा सुरू केल्या. शिक्षणाचा अधिकार सर्वांसाठी आहे हा विचार त्यांनी कृतीतून सिद्ध केला. क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे साधन बनवले. अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि विषमता दूर करण्यासाठी त्यांनी शिक्षणाचा उपयोग केला. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन हे महान तत्त्वज्ञ आणि आदर्श शिक्षक होते. विचारस्वातंत्र्य आणि मानवी मूल्यांना त्यांनी प्राधान्य दिले. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे, त्यांच्या प्रश्नांना महत्त्व देणे आणि स्वतंत्र विचारांना प्रोत्साहन देणे यावर त्यांनी भर दिला. आधुनिक काळात डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम हे आदर्श शिक्षकाचे जिवंत उदाहरण मानले जाते. विद्यार्थ्यांना मोठी स्वप्ने पाहण्याची आणि ती पूर्ण करण्यासाठी कठोर परिश्रम करण्याची प्रेरणा त्यांनी दिली.

समारोप

---

समारोप करताना असे नमूद करावेसे वाटते की, शिक्षक हा खऱ्या अर्थाने समाजाचा आधारस्तंभ आहे. तो केवळ महान व्यक्तीच्या रूपातच नसतो; तो आपल्या शाळेत, गावात आणि वर्गातही असतो. प्रत्येक शिक्षक विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अडचणीच्या काळात समजून घेतो, कमी गुण मिळालेल्या विद्यार्थ्याला हताश न करता पुन्हा उभे राहण्याची संधी देतो. तो अपयशाची भीती दूर करतो आणि अपयशातून शिकण्याची दृष्टी देतो.

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात तंत्रज्ञान स्वीकारून तो विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतो. डिजिटल साधनांचा वापर करून शिक्षण अधिक प्रभावी आणि रंजक बनवतो. म्हणूनच शिक्षकांचा नेहमी आदर करा आणि त्यांच्या कार्याला मनःपूर्वक वंदन करा.

संपादकीय टिपण

‘शिक्षक : समाजाचा आधारस्तंभ’ हा लेख शिक्षकांच्या भूमिकेचे सर्वांगीण आणि मूल्यप्रधान चित्र उभे करतो. ज्ञानदानापलीकडे जाऊन शिक्षक हा संस्कार, दिशा आणि आत्मविश्वास देणारा समाजशिल्पकार आहे, ही मध्यवर्ती भूमिका लेखात प्रभावीपणे मांडली आहे. ऐतिहासिक व समकालीन आदर्श शिक्षकांच्या उदाहरणांतून विचारांना भक्कम अधिष्ठान मिळते. लेखाची भाषा सरळ, प्रेरणादायी आणि आशयघन आहे. विशेषतः कोविड काळातील संदर्भ आणि आजच्या आव्हानांचा उल्लेख लेखाला समकालीन परिमाण देतो. शिक्षक सशक्त असेल तरच समाज सुदृढ बनेल, हा संदेश लेखाचा सार ठरतो.

श्रीमती चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: