स्क्रीनपलीकडची छाया (नरेश रावताला)

स्क्रीनपलीकडची छाया (मराठी लेख) - मराठीमाती डॉट कॉमचे सभासद लेखक नरेश रावताला यांचा स्क्रीनपलीकडची छाया हा मराठी लेख.

डिजिटल माध्यमांच्या अतिरेकामुळे मानवी संवेदनशीलता, नैतिकता आणि सामाजिक नात्यांवर होणाऱ्या परिणामांचा सखोल वेध घेणारा चिंतनशील लेख...

स्क्रीनपलीकडची छाया

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

या लेखात काय वाचाल

आजच्या स्क्रीनकेंद्री जीवनशैलीत हिंसक व उत्तेजक मजकुराचा मानवी मनावर खोल परिणाम होत आहे. अल्गोरिदमच्या प्रभावामुळे अयोग्य मजकूरही हळूहळू ‘सामान्य’ वाटू लागतो. याचा सर्वाधिक फटका नैतिकता, संवेदनशीलता आणि तरुण पिढीच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाला बसतो. सजग निवड, संवाद आणि माध्यम साक्षरतेतूनच या छायेतून प्रकाशाकडे जाता येऊ शकते.

आजचा माणूस जगतो तो हातातल्या एका छोट्या पडद्यावर. मोबाईल हा केवळ संवादाचे साधन राहिलेला नाही; तो आपला वेळ, विचार, भावना आणि कधी कधी मूल्येही ठरवतो. समाजमाध्यमे, रील्स, व्हिडिओ प्लॅटफॉर्म आणि ऑनलाइन कार्यक्रम यांतून सातत्याने वाहणाऱ्या तथाकथित ‘मनोरंजनाचा’ ओघ प्रचंड वाढला आहे. या प्रवाहात हिंसक, लैंगिक आणि अतिउत्तेजक मजकुराचा मोठा वाटा आहे, हे आता लपून राहिलेले वास्तव नाही. हा मजकूर केवळ पाहिला जात नाही; तो हळूहळू मनात झिरपतो, विचारांवर परिणाम करतो आणि समाजाच्या संवेदनशीलतेलाच बदलून टाकतो.

मनोरंजनाची संकल्पना पूर्वी वेगळी होती. कथा, नाटके, चित्रपट आणि गाणी यांमधून आनंद मिळत असे; पण त्यासोबतच मूल्ये, संस्कार आणि माणुसकीची शिकवणही मिळत असे. आज मात्र ‘मनोरंजन’ हा शब्द अनेकदा केवळ उत्तेजना, धक्का किंवा सनसनाटीपणाशी जोडला जातो. काही सेकंदांच्या रील्स, क्षणिक व्हिडिओ आणि सतत बदलणाऱ्या दृश्यांमुळे मेंदूला विचार करण्याची उसंतच मिळत नाही. जे दिसते, ते लगेच स्वीकारले जाते—प्रश्न न विचारता.

यामागे कार्यरत असलेली सर्वात मोठी शक्ती म्हणजे अल्गोरिदम. वापरकर्ता काय पाहतो, किती वेळ पाहतो, कशावर थांबतो आणि कशावर प्रतिक्रिया देतो, याचा अभ्यास करून त्याच स्वरूपाचा अधिकाधिक मजकूर त्याच्यासमोर ठेवला जातो. सुरुवातीला तो मजकूर केवळ कुतूहल म्हणून पाहिला जातो; नंतर सवय लागते आणि हळूहळू तो ‘सामान्य’ वाटू लागतो. हिंसा, शिवीगाळ, लैंगिक सूचकता आणि स्त्री-पुरुष संबंधांचे विकृत चित्रण रोजच्या पाहण्यात आले की त्याविषयीचा धाक कमी होतो. जे पूर्वी अयोग्य वाटत होते, तेच पुढे सहज स्वीकारले जाते.

याचा सर्वात मोठा परिणाम नैतिकतेवर होतो. नैतिकता म्हणजे केवळ नियमांची यादी नाही; ती माणसाच्या आतली संवेदना आहे. काय योग्य, काय अयोग्य, याची सूक्ष्म जाणीव म्हणजे नैतिकता. मात्र सतत आक्षेपार्ह मजकूर पाहिल्यामुळे ही जाणीव बोथट होते. एखादी घटना पाहून मन सुन्न होत नाही; उलट ती ‘आणखी एक व्हिडिओ’ म्हणून पुढे सरकते. हीच सुन्नता समाजासाठी अधिक धोकादायक ठरते.

विशेषतः लहान मुले आणि तरुण पिढी याचा मोठा बळी ठरते. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडण्याच्या टप्प्यावर असते. जे दिसते, जे ऐकू येते, त्याचा थेट परिणाम त्यांच्या विचारांवर होतो. नायक म्हणून जे चेहरे समोर येतात, तेच त्यांच्या आदर्शांची जागा घेतात. जर हे आदर्श हिंसक, असंवेदनशील किंवा विकृत असतील, तर त्याचे प्रतिबिंब वागण्यात उमटते. शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक ठिकाणी दिसणारी वाढती असहिष्णुता, चिडचिड आणि आक्रमकता यामागेही हीच मानसिकता कार्यरत आहे.

माध्यमांचा प्रभाव केवळ वैयक्तिक पातळीवर मर्यादित राहत नाही; तो सामाजिक नातेसंबंधांवरही परिणाम करतो. कुटुंबातील संवाद कमी होत चालला आहे. प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या स्क्रीनमध्ये गुंतलेला आहे. एकत्र बसून बोलण्याऐवजी एकत्र बसून वेगवेगळे व्हिडिओ पाहिले जातात. सहवेदना, सहानुभूती आणि समजून घेण्याची क्षमता हळूहळू कमी होत आहे. दुसऱ्याच्या दुःखाकडे पाहण्याची दृष्टीही अनेकदा केवळ ‘कंटेंट’पुरतीच मर्यादित राहते.

मात्र हे चित्र पूर्णपणे निराशाजनक आहे, असे नाही. माध्यमे स्वतःहून चांगली किंवा वाईट नसतात; त्यांचा वापर कसा केला जातो, यावर सगळे अवलंबून असते. ज्या समाजमाध्यमांतून विकृती पसरते, त्याच माध्यमांतून ज्ञान, प्रेरणा आणि सकारात्मक बदलही घडू शकतो. प्रश्न आहे तो निवडीचा आणि सजगतेचा.

प्रथम, वैयक्तिक पातळीवर प्रत्येकाने स्वतःला प्रश्न विचारणे गरजेचे आहे—आपण काय पाहतो आहोत आणि ते आपल्याला काय देत आहे? क्षणिक मजा की दीर्घकालीन विचार? प्रत्येक व्हिडिओ किंवा रील पाहणे आवश्यकच आहे का? स्क्रीन टाइमवर मर्यादा घालणे आणि अधूनमधून डिजिटल विश्रांती घेणे हे मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक झाले आहे.

दुसरे म्हणजे, कुटुंबाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांशी संवाद ठेवणे, त्यांना काय पाहतात याची माहिती घेणे आणि त्यांच्याशी विश्वासाचे नाते निर्माण करणे, हे पालकांचे कर्तव्य आहे. केवळ मोबाईल काढून घेणे हा उपाय नाही; योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावून सांगणे आणि प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे अधिक प्रभावी ठरते.

शैक्षणिक संस्था आणि शिक्षक यांचीही जबाबदारी मोठी आहे. केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणे एवढेच शिक्षणाचे उद्दिष्ट नसावे. माध्यम साक्षरता, विचारशक्ती, नैतिक मूल्ये आणि संवेदनशीलता यांचे शिक्षणही तितकेच आवश्यक आहे. विद्यार्थी जे पाहतात, त्याचे विश्लेषण कसे करायचे, हे शिकवले गेले तर ते सहज बळी पडणार नाहीत.

समाज म्हणूनही आपल्याला विचार करावा लागेल—आपण कोणत्या प्रकारच्या मजकुराला प्रसिद्धी देतो? काय व्हायरल करतो? प्रत्येक शेअर आणि प्रत्येक लाईक हा एक संदेश देत असतो. जबाबदारीने शेअर करणे आणि आक्षेपार्ह मजकुराला नकार देणे, हेही एक सामाजिक कर्तव्य आहे.

शेवटी, माध्यमांचे निर्माते आणि प्लॅटफॉर्म्स यांनाही आत्मपरीक्षणाची गरज आहे. केवळ व्यूज, लाईक्स आणि नफ्याच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक परिणामांचा विचार केला गेला पाहिजे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य महत्त्वाचे आहेच; पण त्यासोबत सामाजिक भानही तितकेच आवश्यक आहे.

मोबाईल आणि समाजमाध्यमे आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. त्यांना दूर सारणे शक्य नाही आणि आवश्यकही नाही. मात्र त्यांचा अंधाधुंद स्वीकार धोकादायक ठरू शकतो. संवेदनशीलता, नैतिकता आणि माणुसकी ही मूल्ये जपली गेली, तरच तंत्रज्ञान समाजाच्या प्रगतीचे साधन ठरेल; अन्यथा ते समाजाच्या संवेदनांना बोथट करणारे हत्यार बनू शकते.

स्क्रीनपलीकडची छाया ओळखणे, तिच्यापासून सावध राहणे आणि प्रकाशाकडे जाण्याचा मार्ग निवडणे—हेच आजच्या काळातील खरे प्रबोधन आहे. समाज जागरूक झाला, सजग झाला, तरच ‘मनोरंजन’ हे माणसाला समृद्ध करणारे ठरेल; विकृत करणारे नाही.

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा: