आत्मपरीक्षणाची गरज (चैताली गिते)

आत्मपरीक्षणाची गरज - मराठीमाती डॉट कॉमच्या सभासद लेखिका श्रीमती चैताली गिते यांचा आत्मपरीक्षणाची गरज हा मराठी लेख.

आत्मपरीक्षण ही व्यक्तीच्या अंतर्मुखतेतून घडणारी आत्मविकासाची आणि प्रगल्भतेची प्रक्रिया आहे...

आत्मपरीक्षणाची गरज

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

या लेखात काय वाचाल

आत्मपरीक्षण हे स्वतःशी प्रामाणिक संवाद साधण्याचे प्रभावी साधन आहे.
चुका स्वीकारणे आणि त्यातून शिकणे ही आत्मविकासाची खरी सुरुवात आहे.
सजगता, नम्रता आणि संवेदनशीलता या गुणांची जडणघडण आत्मपरीक्षणातून होते.
बाह्य यशापेक्षा अंतःकरणाची शांती आणि मूल्यनिष्ठ जीवन अधिक महत्त्वाचे आहे.

मनुष्य हा विचारशील प्राणी आहे. त्याच्याकडे बुद्धी, विवेक आणि भावना यांचे अनोखे वरदान आहे. पण या सर्व गुणांचा योग्य उपयोग व्हावा, तर त्यासाठी आत्मपरीक्षणाची आवश्यकता आहे. माणूस संपूर्ण आयुष्य जग पाहण्यात घालवतो, पण स्वतःला पाहण्यासाठी थांबत नाही. बाह्य जगातील आवाज इतका मोठा असतो की अंतःकरणाचा हलका स्वर ऐकूच येत नाही. म्हणूनच आत्मपरीक्षण ही केवळ एक कृती नाही; ती अंतर्मुख होण्याची, स्वतःला उलगडून पाहण्याची आणि आपल्या अस्तित्वाशी प्रामाणिक संवाद साधण्याची प्रक्रिया आहे. आपण अनेकदा यश, अपयश, नाती, प्रतिष्ठा, अपेक्षा यांच्यात गुंतून जातो. परंतु या सगळ्यांच्या मागे एक प्रश्न कायम असतो — मी कोण आहे? आत्मपरीक्षण ही त्या प्रश्नाच्या शोधाची सुरुवात आहे. जेव्हा आपण स्वतःला विचारतो, “मी जे करतो आहे ते माझ्या मूल्यांशी जुळते का?” तेव्हा आपण आपल्या जीवनाचा आरसा समोर धरतो. हा आरसा कधी सुखद नसतो. तो आपल्याला आपली कमतरता, भीती, स्वार्थ, मत्सर, अहंकार दाखवतो. पण हाच आरसा आपल्याला घडवतो. आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःला दोष देत बसणे नव्हे, तर चूक मान्य करून त्यातून काही शिकणे असते. जे लोक आत्मपरीक्षण करतात ते संयमी, स्थिर आणि यशस्वी होतात. आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःवर कठोर टीका करणे नाही; तर स्वतःशी प्रामाणिक होणे आहे. आपण अनेकदा स्वतःच्या चुका योग्य ठरवण्याचा प्रयत्न करतो. परिस्थिती, लोक, वेळ — या सर्वांवर दोष टाकतो. पण जेव्हा आपण थांबून शांतपणे स्वीकारतो की “हो, ही चूक माझी होती,” तेव्हा खऱ्या अर्थाने आत्मविकासाची प्रक्रिया सुरू होते. स्वतःच्या अंतरंगात डोकावणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने परिपक्व होतो. आपल्या संत परंपरेत देखील आत्मपरीक्षणाला विशेष महत्त्व दिलेले आहे. जीवनातील अनेक वेदना आपल्या अपूर्ण समजुतीतून जन्म घेतात. आपण प्रतिक्रिया देतो, कारण आपले मन अस्थिर असते. आपण रागावतो, कारण आपल्याला अपेक्षा असतात. आपण दुखावतो, कारण आपल्यात अजूनही स्वार्थ जिवंत असतो. आत्मपरीक्षण या सर्व भावनांचे मूळ शोधते. ते आपल्याला विचारायला भाग पाडते — “मी का दुखावलो? मला इतका राग का आला? माझ्या मनात कोणती भीती लपलेली आहे?” या प्रश्नांची उत्तरे सोपी नसतात. पण ती आपल्याला स्वतःच्या गाभ्यापर्यंत घेऊन जातात. तिथे आपण आपल्या खऱ्या स्वरूपाला भेटतो — दिखाव्याच्या थरांपलीकडे, सामाजिक प्रतिमेपलीकडे, अपेक्षांच्या ओझ्यापलीकडे. आत्मपरीक्षण म्हणजे एकांताची साधना. गोंगाटापासून दूर, स्वतःशी शांत संवाद साधणे. जेव्हा आपण दिवसाच्या शेवटी स्वतःला विचारतो, “आज मी कोणाला आनंद दिला? कोणाला दुखावले? माझ्या निर्णयामागे कोणती भावना होती?” — तेव्हा आपण हळूहळू सजग होत जातो. ही सजगता आपल्याला अधिक संवेदनशील आणि जबाबदार बनवते. सखोल आत्मपरीक्षण माणसाला नम्र बनवते. कारण त्याला कळते की तो परिपूर्ण नाही. ही जाणीव त्याला इतरांच्या चुका समजून घेण्याची ताकद देते. जो स्वतःला ओळखतो, तो इतरांना दोष देण्यात वेळ घालत नाही; तो स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यावर भर देतो. आत्मपरीक्षण ही वेदनादायक प्रक्रिया असू शकते. कारण ती आपल्याला आपल्या अस्वस्थ सत्यांशी सामोरे जाते. पण हाच वेदनेचा क्षण परिवर्तनाची सुरुवात असतो. जसे सोने आगीतून शुद्ध होते, तसेच मन आत्मपरीक्षणातून निर्मळ होते. आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक जगात आत्मपरीक्षणाची गरज अधिक आहे. कारण बाह्य यशाच्या मागे धावताना आपण अंतर्गत शांती हरवतो. आत्मपरीक्षण आपल्याला थांबायला शिकवते. ते सांगते — “यशापेक्षा मूल्ये महत्त्वाची आहेत, प्रतिष्ठेपेक्षा प्रामाणिकता महत्त्वाची आहे, आणि बाह्य कौतुकापेक्षा अंतःकरणाची शांती अधिक मौल्यवान आहे.” शेवटी, आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःला बदलण्याची तयारी. तो स्वीकार आहे की आपण अजूनही शिकत आहोत, वाढत आहोत, घडत आहोत. जो व्यक्ती स्वतःकडे पाहण्याचे धैर्य ठेवतो, तोच खऱ्या अर्थाने प्रगल्भ होतो. आत्मपरीक्षण ही आत्मशोधाची यात्रा आहे — जिथे माणूस स्वतःला हरवत नाही, तर स्वतःला शोधतो. जीवनातील प्रत्येक अनुभव हा शिकण्याची संधी आहे, हे ज्याला उमजते तोच माणूस सतत प्रगतीच्या दिशेने वाटचाल करतो. त्यामुळे प्रत्येकाने दररोज काही क्षण आत्मपरीक्षणासाठी राखून ठेवावेत, कारण स्वतःला ओळखणारा मनुष्यच जगाला योग्य प्रकारे समजू शकतो.

चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.