बुद्धं शरणं: अनुवादित कविता (हूबनाथ पाण्डेय)

0 0 संपादक १६ मे, २०२२ संपादन

‘बुद्धं शरणं’ कविता: पोथीनिष्ठ ज्ञानापेक्षा माणसाच्या वेदनेशी आणि मातीशी जोडलेली खरी करुणा म्हणजेच ‘निर्वाण’ होय, हे सांगणारा सुंदर मराठी अनुवाद.

बुद्धं शरणं: अनुवादित कविता (हूबनाथ पाण्डेय)

पारंपरिक, जड आणि कोरड्या ज्ञानव्यवस्थेला नाकारून माणसाच्या वेदनेला कवटाळणाऱ्या बुद्धप्रणीत करुणेचा व निर्वाणाचा शोध घेणारी ही एक वैचारिक आणि भावपूर्ण मुक्तछंद कविता आहे…

बुद्धं शरणं: हूबनाथ पाण्डेय

हूबनाथ पाण्डेय (वाराणसी, उत्तर प्रदेश. हिंदीतील सुप्रसिद्ध कवी, लेखक, ज्येष्ठ समीक्षक आणि मुंबई विद्यापीठाच्या हिंदी विभागाचे प्राध्यापक)
अनुवाद: सुदेश इंगळे (उस्मानाबाद, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘बुद्धं शरणं’ कवितेचे भावविश्व मानवकेंद्रित मूल्यांवर आणि तथागतांच्या प्रज्ञा-करुणा विचारांवर अधिष्ठित आहे. कवीने येथे तथाकथित ग्रंथप्रामाण्य आणि बौद्धिक अहंकाराच्या चौकटींना छेद देत बुद्धांच्या ‘बोध’ आणि ‘निर्वाण’ या संकल्पनांचा मानवी पातळीवर पुनर्शोध घेतला आहे. आशयपरिप्रेक्ष्यात ही कविता केवळ बुद्धांचे कौतुक करत नाही, तर माणसाला विसरून जाणाऱ्या पारमार्थिक आणि अध्यात्मिक संकल्पनांच्या निरर्थकतेवर बोट ठेवते. अध्यात्माच्या नावाखाली माणसाच्या व्यावहारिक वेदनेकडे डोळेझाक करणाऱ्या व्यवस्थेविरुद्ध बुद्धांनी पुकारलेले हे एक मूक बंड आहे, जे वाचकाला आत्मपरीक्षण करायला लावते.

प्राध्यापक हूबनाथ पाण्डेय हे समकालीन हिंदी साहित्यातील एक प्रगल्भ विचारवंत आणि महत्त्वाचे कवी असून, त्यांनी मुंबई विद्यापीठाच्या हिंदी विभागाचे प्रमुख म्हणून प्रदीर्घ काळ जबाबदारी सांभाळली आहे. त्यांच्या साहित्यिक विचारधारेच्या केंद्रस्थानी नेहमीच मानवी संवेदना, उपेक्षितांचे प्रश्न आणि सामाजिक वास्तव राहिले असून, कोरड्या ग्रंथप्रामाण्यापेक्षा ‘माणूस आणि त्याची वेदना’ यांना ते साहित्यात अधिक महत्त्व देतात. दीर्घकाळ महाराष्ट्रात वास्तव्यास असल्यामुळे त्यांच्या लेखनावर फुले-शाहू-आंबेडकरी चळवळींचा आणि संतविचारांचा गडद प्रभाव जाणवतो, ज्यामुळे ते हिंदी आणि मराठी या दोन्ही भाषांमधील सांस्कृतिक समन्वय साधणारे एक सशक्त माध्यम ठरले आहेत. मोठ्या तत्त्वज्ञानाला अत्यंत सोप्या, प्रवाही आणि संवादात्मक शैलीत मांडणारे प्रा. पांडे हे साहित्याला खऱ्या अर्थाने मातीशी आणि माणसाशी जोडणारे कवी म्हणून ओळखले जातात.

खरं बोललास तथागता! ज्ञान तर असतंच पंडितांजवळ, ज्याला बांधून ठेवलेलं असतं वाळवी लागलेल्या पोथ्यांमध्ये. तुला ज्ञान पाहिजे असतं तर गेला असतास पंडितांच्या शरणात, पोथ्यांच्या आश्रयाला. पण, समजली होती तुला निरर्थकता तथाकथित ज्ञानाची. जे जाणत होतं आत्म्याला, ब्रह्माला, पण ओळखत नव्हतं माणसाला, माणसाच्या वेदनेला. म्हणून तू निघालास ज्ञानाच्या विरुद्ध दिशेला, पोथ्यांच्या पहाडाकडे पाठ फिरवून. बोधीकडे… बोध कधी तटस्थ नसतो, स्वायत्त नसतो, आत्मकेंद्रित तर अजिबात नाही. बोध जो जोडतो लोकांना, जन-गण-मनांना; आयुष्याशी, स्वर्गाशी नाही. बोध जोडतो जमिनीशी, मातीशी, मातीसारख्या लोकांना माती व्हायच्या आधी. बोध घेऊन जातो मुक्तीच्या आभाळात सगळ्या बंधनांसहित; मुक्तीमध्ये काही उरत नाही, सगळं सोबत चालतं. सगळ्यांसोबत चालणं, सगळ्यांच्या दुःखाला भोगणं, सगळ्या जीवनावर करुणा, स्वतःला सगळ्यांत, सगळ्यांमध्ये स्वतःला पाहणं; हेच तर निर्वाण! हो ना, तथागता?

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

‘बुद्धं शरणं’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही तथाकथित पोथीनिष्ठ ज्ञान आणि बुद्धांचा मानवी ‘बोध’ यांमधील द्वंद्वावर आधारित आहे. कवीने बुद्धांशी साधलेला थेट संवाद कवितेला एक जिवंतपणा देतो. कवितेची भावगती सुरुवातीला उपरोधाकडून सुरू होऊन हळूहळू एका वैश्विक करुणेकडे आणि शांततेकडे (निर्वाणाकडे) प्रवाहित होते. ग्रंथालयातील वाळवी लागलेल्या पोथ्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास ‘माती’, ‘माणूस’ आणि शेवटी ‘आभाळ’ व ‘निर्वाण’ अशा विराट रूपांमध्ये विस्तारत जातो. कवीने सुरुवातीच्या कडव्यांमध्ये नाकारण्याची भाषा वापरली आहे, तर उत्तरार्धात स्वीकारण्याची आणि जोडण्याची विधायक भाषा वापरून कवितेचा आलेख उंचावला आहे.

शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक लय:

‘बुद्धं शरणं’ ही कविता मुक्तछंदात असली, तरी तिला स्वतःची एक आंतरिक लय आणि संथ संवादात्मक शैली लाभली आहे. कवीने तथागतांना उद्देशून वापरलेले “खरं बोललास तथागता” किंवा शेवटी विचारलेला “हो ना तथागता?” हा प्रश्न कवितेची शैली आर्त आणि संवादात्मक बनवतो. संपादकीय संस्कारांतर्गत मूळ रचनेतील बोलीभाषेतील छटा (उदा. ‘असतच’ ऐवजी ‘असतंच’, ‘पहाडाकडं’ ऐवजी ‘पहाडाकडे’) शुद्ध करून प्रमाणित केल्या आहेत, ज्यामुळे कवितेचा गांभीर्यभाव अधिक गडद होतो. ‘बोध’ या शब्दाची पुनरावृत्ती (Anaphora) करून कवीने कवितेला एक सुंदर गती आणि नाद दिलेला आहे, ज्यामुळे प्रत्येक कडव्याची वाचकक्षमता वाढते.

प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता:

कवितेत वापरलेली प्रतीके अतिशय सेंद्रिय आणि आशयाला बळ देणारी आहेत. “वाळवी लागल्या पोथ्या” आणि “पोथ्यांचा पहाड” हे पारंपरिक, गतिहीन आणि कोरड्या बौद्धिकतेचे प्रतीक आहे; तर “बोधी”, “माती” आणि “आभाळ” हे गतिमानता, जिवंतपणा आणि मुक्तीचे प्रतीक आहे. विशेषतः, “मातीसारख्या लोकांना / माती व्हायच्या आधी” या ओळींमधील ‘माती’ हे प्रतीक मानवी नश्वरता आणि सामान्य कष्टकरी जनतेचे प्रतिनिधित्व करते, जे अत्यंत प्रभावी आहे. कवीने निर्वाणाची केलेली व्याख्या पारलौकिक नसून ऐहिक आहे—“सगळ्यांसोबत चालणं… हेच तर निर्वाण!”—ही संकल्पना कवितेला कमालीची परिणामकारकता आणि आधुनिक परिमाण प्राप्त करून देते.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

तथागत: बुद्ध, ज्याने सत्याचा/ज्ञानाचा मार्ग यथार्थपणे प्राप्त केला आहे असा (येथे भगवान बुद्धांचा उल्लेख आहे).
पोथी: धार्मिक ग्रंथ, जुनी लिखित पुस्तके.
तथाकथित: तसे म्हटलेले किंवा मानलेले (इंग्रजीत 'so-called').
ब्रह्म: विश्वाचे मूळ किंवा अंतस्थ परम सत्य (वेदांत तत्त्वज्ञानातील संकल्पना).
बोधी: अंतिम ज्ञान, आत्मज्ञान, बुद्धत्व किंवा सत्याचा साक्षात्कार.
तटस्थ: अलिप्त, निष्पक्ष, कोणत्याच बाजूला न जाणारा.
स्वायत्त: स्वतंत्र, स्वयंभू, कोणावरही अवलंबून नसलेला.
आत्मकेंद्रित: केवळ स्वतःचाच विचार करणारा, स्वमग्न.
जन-गण-मन: लोक, जनता किंवा सर्वसामान्य समुदाय.
करुणा: इतरांच्या दुःखाबद्दल वाटणारी सखोल अनुकंप किंवा भूतदया.
निर्वाण: दुःखापासून, तृष्णेपासून आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मिळणारी पूर्ण मुक्ती किंवा शांततेची परम स्थिती.

सारांश

कोरड्या ग्रंथप्रामाण्यापेक्षा माणसाच्या वेदनेशी आणि मातीशी जोडली गेलेली करुणा म्हणजेच खरा ‘बोध’ आणि ‘निर्वाण’ होय, हा विचार तथागतांशी संवादातून मांडणारी ही एक आशयघन कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.