पूर आलाय - मराठी कविता (सचिन पोटे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी ‘सचिन पोटे’ यांची ‘पूर आलाय’ ही मराठी कविता (Pur Aalay Marathi Kavita).

‘पूर आलाय’ ही कवी सचिन पोटे यांची कविता पूरपरिस्थितीच्या भीषण वास्तवाचे दाहक चित्रण करणारी आणि व्यवस्थेच्या असंवेदनशीलतेवर बोट ठेवणारी एक आर्त आणि विद्रोही ग्रामीण अभिव्यक्ती आहे...

पूर आलाय

सचिन पोटे (मुंबई, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व निसर्गाचा कोप आणि मानवनिर्मित व्यवस्थेची उदासीनता यांच्या कात्रीत सापडलेल्या सामान्य ग्रामीण कुटुंबाच्या वेदनेभोवती फिरते. दुष्काळाशी दोन हात करणाऱ्या महाराष्ट्राच्या मातीत अचानक आलेल्या महापुराने जे थैमान घातले आहे, त्याचा जिवंत दस्तऐवज म्हणजे ही कविता होय. कवीने केवळ नैसर्गिक आपत्तीचे वर्णन न करता, त्या आपत्तीत होणारी संसाराची राखरांगोळी, धार्मिक-सामाजिक सणांचा विरस आणि एका रात्रीत उघड्यावर पडलेल्या शेतकऱ्याचा आक्रोश शब्दबद्ध केला आहे. हा आशय एका बाजूला कौटुंबिक उध्वस्ततेचा शोक व्यक्त करतो, तर दुसऱ्या बाजूला राजकीय घोषणाबाजीत हरवलेल्या ‘माणुसकीच्या’ अभावावर थेट भाष्य करतो.

• पूर आलाय - मराठी कविता (सचिन पोटे)

पूर आलाय सरकार, माझ्या गावात पूर आलाय! पाण्यासाठी महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांनी जिथे जीव दिला, त्या महाराष्ट्रात आज त्या पाण्यामुळं पूर आलाय. उंबरठ्यावर सांजेला लक्ष्मी येणार, म्हणून रांगोळी काढायची राहिली हाय. चुलीसाठी सरपण बी भिजून गेलं हाय, दिवा माझ्या देवाचा आज लावायचा राहून गेला हाय. बघा, माझा देव माझ्यावर रुसलाय की काय! होतं पाणी काल गुडघ्यापर्यंत, ते आज डोक्यावरून गेलं हाय. माझा सर्जा-राजा बी गेला वाहून, वाहून गेली रं माझी गाय! त्याच्यावरच चालायचं पोट आमचं, ढसाढसा रडती बग माझी आय. गेला संसार माझा वाहून, जे माझ्या बापानं कर्ज काढून दिलं हाय. भाऊ येणार व्हता रक्षाबंधनाला घरी, त्याला ओवाळायला घरात ताट राहिलं न्हाय. ना राहिलं मूठभर मीठ हातात, ते बी पाण्यात विरघळून गेलं हाय. कोसळला माझा धनी बी आता, साथ कुणाची न्हाय. इमान(विमान) बनवलं तू सरकारा, अन म्हणे मंगळावर पाठवलं हाय, खर्च केला असशील करोडोंचा, लाखभर इथं दिला न्हाय. ते मंदिर बांधायला धडपड तुमची, पण माणुसकी बांधायची इसरला हाय. अरे, लाज राख जरा! बघ संकटात धावून माझ्या मावळाच आला हाय, पूर बघ कसा माणुसकीचा आज आला हाय! दिवस-रात्र एक करून भक्कम पाठीशी उभा राहिला हाय. सैनिक जो तिथं भारतमातेचं रक्षण करत व्हता, तो इथं बी माझ्या माय-बापाचं रक्षण करत हाय, तो इथं बी माझ्या माय-बापाचं रक्षण करत हाय!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना निसर्गाच्या अतिवृष्टीने आलेला पूर आणि शासनकर्त्यांच्या ढिसाळ कारभारामुळे सामान्य माणसाच्या जगण्याला आलेला 'पूर' या दोन्ही पातळ्यांवर समांतर चालते. कवितेची भावगती सुरुवातीला आर्त आणि विषण्ण आहे, जी घरात पाणी शिरल्यामुळे झालेल्या नुकसानीतून व्यक्त होते. पुढे ती अधिक करुण होते जेव्हा सर्जा-राजासारखे पाळीव प्राणी आणि बापाने कर्ज काढून उभा केलेला संसार वाहून जातो. कवितेच्या उत्तरार्धात या दुःखाचे रूपांतर एका तीव्र संतापात आणि व्यवस्थेला विचारलेल्या जाबामध्ये होते, तर शेवटी सामान्य जनता (मावळा) आणि सैनिक यांच्या रूपाने निर्माण झालेल्या 'माणुसकीच्या पुरा'मुळे कवितेला एक आश्वासक आणि कृतज्ञतेची किनार लाभते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषासौंदर्य कवीने कवितेत अस्सल ग्रामीण बोली भाषेचा (उदा. 'सरपान', 'आय', 'धनी', 'इसरला') अतिशय प्रभावी वापर केला आहे, ज्यामुळे कवितेचा प्रामाणिकपणा थेट वाचकाच्या काळजाला भिडतो. मूळ कवितेतील 'राहीली हाय', 'गेलं हाय' यांसारखी आवर्तने (Repetitions) ग्रामीण लोकगीतांची आणि भारुडांची आठवण करून देतात, जी पात्राची असहायता तीव्र करतात. संवादात्मक शैलीमुळे ही कविता केवळ एक रचना न राहता एका पूरग्रस्ताचे थेट 'सरकार'शी केलेले संभाषण वाटते. संपादकीय संस्कारांमध्ये ही बोली भाषेची लय आणि कवीचा मूळ आवाज कुठेही बाधित न करता केवळ शुद्धलेखन सुसंगत केले गेले आहे. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेतील प्रतीके अत्यंत साधी परंतु कमालीची बोलकी आहेत. लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी काढायची राहिलेली 'रांगोळी', विझलेला 'देवाचा दिवा' आणि हातातून विरघळलेले 'मूठभर मीठ' ही प्रतीके संपूर्ण गरिबी आणि तात्कालिक अगतिकता दर्शवतात. “भाऊ येणार व्हता रक्षाबंधनाला घरी, त्याला ओवाळायला घरात ताट राहिलं न्हाय” हा उतारा सणासुदीच्या काळात आलेल्या आपत्तीची भावनिक क्रूरता अधोरेखित करतो. याउलट, सरकारची 'मंगळ मोहीम' आणि 'मंदिर' ही प्रतीके सत्तेच्या चुकीच्या प्राधान्यक्रमावर आणि कोरड्या तंत्रज्ञानावर उपरोधिक प्रहार करतात. शेवटी, मावळ्यांचा आणि सैनिकांचा उल्लेख करून कवीने आपत्ती व्यवस्थापनातील शासकीय अपयशावर 'माणुसकीच्या' बळाने मात केल्याचे प्रभावी चित्र उभे केले आहे. सारांश: ‘पूर आलाय’ ही कविता महापुराच्या संकटात होरपळलेल्या ग्रामीण जीवनाचे, व्यवस्थेवरील संतापाचे आणि मानवी संवेदनशीलतेच्या जिवंतपणाचे दाहक, तरीही शेवटी आशेचा किरण दाखवणारे प्रभावी प्रकटीकरण आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

सचिन पोटे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.