किती पुजला देव तरी - मराठी कविता (गाडगे बाबा)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले समाजसुधारक ‘गाडगे बाबा’ यांची ‘किती पुजला देव तरी’ ही लोकप्रिय मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता राष्ट्रसंत गाडगे बाबा यांच्या प्रबोधनपर व जडणघडणीच्या तत्त्वज्ञानावर आधारित असून, ती अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि ईश्वराच्या नावाखाली होणाऱ्या शोषणावर कडाडून प्रहार करणारी एक जळजळीत समाजसुधारक रचना आहे...

किती पुजला देव तरी

गाडगे बाबा (डेबूजी झिंगराजी जानोरकर, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले समाजसुधारक)

प्रस्तावना

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत आणि प्रबोधन परंपरेत गाडगे बाबांचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व हे पारंपरिक अंधश्रद्धेच्या आणि पोकळ कर्मकांडाच्या चौकटीला थेट आव्हान देणारे आहे. कवीने येथे देवत्वाच्या तथाकथित संकल्पनेला मानवी असहायता, सामाजिक अन्याय आणि निसर्गाच्या वास्तवाच्या निकषावर घासून पाहिले आहे. शोषित, पीडित आणि अशिक्षित समाजाला भोळसट समजुतींमधून बाहेर काढण्यासाठी या कवितेत उपरोधाचा आशयसंदर्भ वापरला आहे. ईश्वराच्या अस्तित्वाविषयी जनमानसात असणाऱ्या भाबड्या समजुतींना छेद देत, कवीने मानवी बुद्धीला आणि विवेकवादाला जागे करण्याचा प्रयत्न ‘किती पुजला देव तरी’ या रचनेतून केला आहे.

किती पुजला देव तरी, देव अजून पावला नाही. कुठे राहतो कुणास ठाऊक? अजूनपर्यंत घावला नाही. ॥ धृ. ॥ मंदिरासमोर लुटली इज्जत, हा बघत बसला पोरीला! रक्षण करतो म्हणाला अन् स्वतःच गेला चोरीला! हातात असून धारदार शस्त्र, कधी चोरामागे धावला नाही. कुठे राहतो कुणास ठाऊक? अजूनपर्यंत घावला नाही. ॥ १ ॥ सगळे काही तोच देतो, तोच पुरवतो सगळ्यांची हौस. शेतकरी बघतो आभाळाकडे, मग गेला कुठे पाऊस? खूप केले ‘हरी हरी’ तरी, मुखात कधी मावला नाही. कुठे राहतो कुणास ठाऊक? अजूनपर्यंत घावला नाही. ॥ २ ॥ कधी स्वतः राहून उपाशी, भूक त्याची भागवली. हा म्हणे नैवेद्यावर थोडी, “साखर का नाही मागवली?” आहार त्याचा वाढत गेला, कधी बकऱ्यावर भागला नाही! कुठे राहतो कुणास ठाऊक? अजूनपर्यंत घावला नाही. ॥ ३ ॥ आंघोळ करतो दुधाने, जणू सगळ्याच गाई त्याच्या बापाच्या! तोच घागरी भरतो म्हणे, पुण्य अन् पापाच्या! पाप-पुण्याचा हिशोब कधी, त्याने दावला नाही. कुठे राहतो कुणास ठाऊक? अजूनपर्यंत घावला नाही. ॥ ४ ॥

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती ‘किती पुजला देव तरी’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही मूर्तीपूजेतील फोलपणा आणि दैववादाचा निषेध ही आहे. सामान्य माणूस आयुष्यभर ज्या देवाच्या मागे धावतो, तो देव संकटाच्या वेळी कुठेही धावून येत नाही, हा कटू अनुभव कवी मांडतो. कवितेची भावगती सुरुवातीच्या जिज्ञासेकडून थेट आक्रमक उपरोधाकडे आणि शेवटी वैचारिक बंडखोरीकडे सरकते. ‘कुठे राहतो कुणास ठाऊक, अजूनपर्यंत घावला नाही’ ही ध्रुवपदाची ओळ प्रत्येक कडव्यानंतर वाचकाला अंतर्मुख करते आणि अंध श्रद्धेची गती रोखून विवेकाची गती वाढवते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक लहेजा कवितेची शैली ही कीर्तनी परंपरेतील भारुडासारखी, थेट आणि लोकभाषेशी नातं सांगणारी आहे. संवादात्मकता आणि उपरोधाचा (Satire) अचूक वापर हे याचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. संपादकीय स्तरावर मूळ लोकबोलीचा गोडवा (उदा. ‘घावला’, ‘दावला’) कायम ठेवून, केवळ व्याकरणिक शुद्धता (उदा. ‘कुणांस’ ऐवजी ‘कुणास’, ‘आभाळांकडं’ ऐवजी ‘आभाळाकडे’) साधली आहे, ज्यामुळे कवितेचा खणखणीत आवाका अधिक प्रगल्भ होतो. कवीचा लोकभाषेतील डौल आणि रोखठोकपणा यात कुठेही बाधित होत नाही. प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता कवितेतील प्रतिमा अत्यंत जिवंत आणि दैनंदिन जगण्यातल्या आहेत. “मंदिरासमोर लुटली इज्जत” आणि "हातात असून धारदार शस्त्र" या ओळींमधून देवाच्या असमर्थतेचे व कोरडेपणाचे अत्यंत दाहक चित्र उभे केले आहे. तसेच, दुधाने आंघोळ घालण्याच्या अघोरी प्रथेवर “जणू सगळ्याच गाई त्याच्या बापाच्या!” या शब्दांत केलेला प्रहार समाजातील दांभिकतेवर कोरडे ओढतो. बळीप्रथा आणि नैवेद्याच्या नावाखाली चालणाऱ्या शोषणावर “आहार त्याचा वाढत गेला, कधी बकऱ्यावर भागला नाही!” असे म्हणून कवीने पुरोगामी विचारांची पेरणी केली आहे. ही प्रतीकात्मकता वाचकाच्या थेट बुद्धीला आणि मनाला भिडून कमालीची परिणामकारकता साधते. सारांश सदर कविता ईश्वरी चमत्कारांच्या भाबड्या आशेवर जगणाऱ्या मानवाला कर्मकांडाच्या गर्तेतून बाहेर काढून, विवेकवाद आणि प्रत्यक्ष कृतीची वाट दाखवणारी एक प्रभावी प्रबोधनपर रचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

गाडगे बाबा यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.