आई गेल्यानंतर आयुष्य अपूर्ण - मराठी कविता (नरेश रावताला)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी नरेश रावताला यांची ‘आई गेल्यानंतर आयुष्य अपूर्ण राहिले’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत रचना मातृनिधनानंतर कौटुंबिक संबंधांची झालेली विस्कटलेली घडी, एकाकीपण आणि मानवी अस्तित्वाला आलेल्या अपूर्णतेची अत्यंत व्याकुळ अभिव्यक्ती आहे...

आई गेल्यानंतर आयुष्य अपूर्ण राहिले

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

घराचा मुख्य सांधा असलेल्या आईच्या एक्झिटनंतर विस्कटलेल्या भावविश्वाचा आशयसंदर्भ ‘आई गेल्यानंतर आयुष्य अपूर्ण राहिले’ या कवितेत मांडण्यात आला आहे. कवीने आईला केवळ एका व्यक्तीच्या रूपात न पाहता, संपूर्ण कुटुंबाला एकत्र बांधणारा एक अदृश्य धागा मानले आहे. तिच्या निधनामुळे नात्यांमधील ऊब कशी नाहीशी होते, चैतन्याने रसरसलेले घर कसे मूक होते आणि रात्रीच्या एकांतात आठवणींचा वेढा कसा अधिक तीव्र होतो, याचे अत्यंत संवेदनशील चित्रण या रचनेत उमटले आहे.

आई गेल्यावर नात्यांचे गणितच चुकले, जोडलेल्या धाग्यांचे विणकामच सैल पडले. तिच्या एका हाकेत सगळे घर जागे व्हायचे, आज प्रत्येक कोपरा मात्र गप्पच बसला. अंगणातल्या झाडांची सावली हरवली, तिच्या हातांनीच त्यांना जगणे मिळाले होते, तेच तुटले. तिचे हसणे, रागावणे, सगळे आठवत राहते, पण काळाने ते सगळे दूर नेऊन ठेवले. रात्रीच्या अंधारात आठवणींचा मेळा, झोपेचे नातेही डोळ्यांपासून तुटले. ‘रावताला’ म्हणतो, वेदना शब्दात नाही मावत, आई गेल्यावर आयुष्य अपूर्णच राहिले.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती ‘आई गेल्यानंतर आयुष्य अपूर्ण राहिले’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना मातृवियोगामुळे कौटुंबिक आणि वैयक्तिक आयुष्यात निर्माण झालेली शाश्वत अपूर्णता ही आहे. कवितेची भावगती सामाजिक व कौटुंबिक नात्यांच्या विस्कळीतपणापासून सुरू होते आणि हळूहळू ती वास्तू, निसर्ग, वैयक्तिक आठवणी व शेवटी शारीरिक-मानसिक अस्वस्थतेकडे (अनिद्रा) प्रवास करते. आईच्या भौतिक अभावाकडून सुरू झालेला हा प्रवास कवीच्या आंतरिक जगण्याला पोखरणाऱ्या अथांग वेदनेपाशी येऊन थांबतो, ज्यामुळे कवितेला एक संथ पण गडद शोकात्म गती प्राप्त होते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक शुद्धता कवितेची शैली आर्त, प्रांजळ आणि संवादात्मक आहे. कवीने क्लिष्ट अलंकारांचा मोह टाळून साध्या, घरगुती आणि थेट काळजाला भिडणाऱ्या बोलीभाषेचा साहित्यिक बाज राखला आहे. संपादकीय संस्कारांमध्ये मूळ रचनेचा भावसूर आणि कवीचा मूळ आवाज पूर्णपणे सुरक्षित ठेवून केवळ व्याकरणिक रचना अचूक केली आहे. दीर्घ आणि रस्व अक्षरांच्या चुका सुधारून योग्य विरामचिन्हांचा वापर केल्यामुळे कवितेची वाचनलय अधिक प्रवाही आणि संथ शोकगीतासारखी भासते. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता रचनेत वापरलेली प्रतीके अतिशय कौटुंबिक आणि मनाचा ठाव घेणारी आहेत. नात्यांचे गणित चुकणे आणि धाग्यांचे विणकाम सैल पडणे ही प्रतीके आईचे कुटुंबातील मध्यवर्ती स्थान अचूक अधोरेखित करतात. घराच्या कोपऱ्यांचे गप्प बसणे आणि अंगणातील झाडांची सावली हरवणे या बिंबांमधून वास्तू आणि निसर्गाचे आईशी असलेले अद्वैत सिद्ध होते. रात्रीच्या अंधारात आठवणींचा मेळा भरणे आणि झोपेचे नाते तुटणे, हे कवीच्या मानसिक सुन्नतेची परिसीमा दर्शवते. शेवटच्या चरणात वेदनेचे शब्दांच्या मर्यादेपलीकडे जाणे वाचकाला अंतर्मुख करून सोडते. सारांश: कुटुंबाचा मुख्य आधारस्तंभ असलेल्या मातृत्वाचा अस्त झाल्यावर मानवी नातेसंबंध, कौटुंबिक वास्तू आणि वैयक्तिक आयुष्य कसे कायमचे अपूर्ण व एकाकी होते, याचे भावोत्कट आणि अभ्यासपूर्ण संपादन म्हणजे ही कविता होय.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.